Hippokampus devre dışı kaldığında bile beceri ‘yeniden oynatılabiliyor’: Prosedürel bellek için yeni kanıt

Hafızanın beynin hangi bölümlerinde tutulduğu ve özellikle de geceleri ya da uykuda gerçekleşen “yeniden oynatma” süreçlerinin nasıl çalıştığı uzun süredir öğrenme kuramlarının merkezinde yer alıyor. Pek çok modelde hippokampus, anı izlerini iç mekanizmalar aracılığıyla hızlı biçimde canlandıran bir tür koordinatör olarak düşünülüyor. Ancak Nature Neuroscience’da yayımlanan yeni bir çalışma, bu varsayımı prosedürel bellek için sarsıyor: Beceri ve alışkanlıklarla ilişkili bilgi sınıflarının, hippokampus olmadan da yeniden oynatılabildiğine dair bulgular raporlandı.

Çalışma, prosedürel belleği; hareket dizilerini öğrenme, belirli bir stratejiyi otomatikleştirme ya da tekrar eden bir görevi zamanla daha verimli yürütme gibi günlük hayattaki uygulamalar üzerinden tanımlıyor. Prosedürel bellek, olay ve olgulara dayanan “deklaratif” bellekten farklı bir hat üzerinde ilerliyor. Deklaratif bellekte hippokampusun rolü çok sayıda araştırmayla daha net biçimde ilişkilendirilmişken, prosedürel içeriğin yeniden oynatılması sırasında hippokampusun mutlaka gerekli olup olmadığı ise daha belirsiz kalmıştı.

Araştırmacılar, prosedürel bilginin zihinsel olarak yeniden aktifleşmesini ele alarak, bu süreçte hippokampusun zorunlu bir bileşen olup olmadığını test etmeye odaklandı. Sonuçlar, prosedürel bellek için “yeniden oynatma”nın hippokampal katılım olmadan da gerçekleşebildiğini gösteriyor. Bu bulgu, belleğin farklı türlerine eşlik eden devrelerin her zaman aynı düğüme bağlı çalışmadığı fikrini güçlendiriyor.

İlgili yaklaşımın öğrenme kuramları açısından anlamı büyük. Zira sık kullanılan teorik çerçevelerde, offline dönemlerde gerçekleşen hızlı iç reaktivasyonların bellek pekiştirmeye yardımcı olduğu düşünülüyor ve bu yeniden oynatma süreçlerinde hippokampus merkezde konumlanıyor. Yeni çalışma ise en azından prosedürel bellek boyutunda, bellek izlerinin korunması ve uyku/uygunsuz dış etki olmadan tetiklenen yeniden aktivasyonların alternatif beyin devreleri üzerinden yürüyebileceğini ileri sürüyor.

Bu durum, beceri ve alışkanlıkların neden çoğu zaman “hatırlanması zor” olsalar bile işlevlerini sürdürebildiklerine dair nörobiyolojik bir açıklama olasılığını gündeme getiriyor. Eğer prosedürel içerik, hippokampusun yokluğunda da yeniden oynatılabiliyorsa, motor kalıp ve stratejilerle ilişkili devrelerin belleği pekiştirmede daha bağımsız bir rol üstlenmesi mümkün. Bu da, anıların tek bir hafıza sistemi yerine, farklı bilgi türlerine göre ayrışan devre ağlarında işlendiği yönündeki genel eğilimi destekliyor.

Çalışmanın bulguları aynı zamanda, klinik ve temel bilim açısından da yeni sorular doğuruyor. Hippokampusun etkilenmesi bazı bellek işlevlerini değiştirebilir; ancak prosedürel becerilerin tamamen ortadan kalkmaması, hangi devrelerin korunduğuna ve hangi yeniden oynatma mekanizmalarının devreye girdiğine bağlı olabilir. Elbette bu araştırma, kesin mekanizmaları tek başına çözmüş bir çalışma olarak değil; prosedürel bellek yeniden oynatmasının hippokampusa bağlı olmayabileceğini gösteren erken ve yönlendirici bir kanıt paketi olarak değerlendirilmeli.

Özetle, Nature Neuroscience’ta yayımlanan çalışma, “yeniden oynatma = hippokampus” eşlemesini prosedürel bellek için geçersizleştirme sinyali veriyor. Bulgular, beceri ve alışkanlıkların saklanması ve içsel olarak canlandırılması konusunda alternatif devrelerin önemini öne çıkarırken, öğrenme modellerinin de bilgi türlerine göre daha esnek bir çerçeveye ihtiyaç duyabileceğini düşündürüyor.

Kaynak: https://scienmag.com/procedural-memory-replay-happens-independently-of-the-hippocampus/