Kırsal Kaliforniya’da promotoras destekli kültürel program, Latina annelerde sağlıklı yaşam davranışlarını güçlendirdi

Kaliforniya Üniversitesi, Riverside araştırmacılarının yürüttüğü pilot çalışma, kırsal Inland Southern California’da yaşayan düşük gelirli Latina ve yerli Meksikalı kadınlar için tasarlanan kültüre uyarlanmış bir sağlık programının uygulanabilir ve umut verici sonuçlar verdiğini ortaya koydu. 2022’de gerçekleştirilen ve Public Health Nutrition dergisinde yayımlanan araştırma, özellikle tarım işçiliğinin yoğun olduğu, sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı kalabildiği bölgelerde, kültürel olarak duyarlı müdahalelerin ne kadar önemli olabileceğine dikkat çekiyor.

“¡Coma, Muévase y Viva!” yani “Yiyin, Hareket Edin ve Yaşayın!” adı verilen 10 haftalık program, yalnızca beslenme ya da fiziksel aktivite hakkında genel bilgi vermekle kalmadı; içeriği doğrudan hedef topluluğun diline, günlük yaşamına ve kültürel pratiklerine göre yeniden şekillendirildi. Programın en belirgin özelliği ise güven ilişkisi yüksek olan çift dilli toplum sağlığı çalışanları, yani promotoras tarafından yürütülmesiydi. Promotoras, sağlık bilgisini uzman kurumlarla yerel topluluklar arasında taşıyan önemli aracı kişiler olarak öne çıkıyor. Bu rol, özellikle resmi sağlık sistemine mesafeli hissedebilen ya da dil engeli yaşayan aileler için kritik önem taşıyor.

Çalışmanın pilot randomize kontrollü tasarımla yürütülmesi, bulguların bilimsel değerini artıran unsurlardan biri oldu. Araştırmaya çoğunluğu Latina olan, yurt dışında doğmuş 35 anne dahil edildi. Katılımcıların bir kısmı yerli Meksika kökenliydi ve birçoğu kırsal tarım bölgelerinde yaşıyordu. Araştırmacılar, bu grubun karşılaştığı başlıca engelleri dil çeşitliliği, düşük sağlık okuryazarlığı, ekonomik kısıtlılıklar ve sağlık eğitiminin çoğu zaman kültürel bağlamdan kopuk olması şeklinde tanımladı. Bu nedenle programın içeriği, yalnızca İspanyolca’ya çevrilmekle yetinilmeyip farklı yerli Meksika lehçelerine ve topluluk normlarına da uyumlu hale getirildi.

Sağlık müdahalelerinde kültürel uyarlama, son yıllarda halk sağlığı araştırmalarında giderek daha fazla önem kazanan bir yaklaşım. Uzmanlara göre yalnızca bilgi sunmak, davranış değişikliği için çoğu zaman yeterli olmuyor; bireylerin yaşadığı çevre, aile yapısı, iş koşulları, yemek kültürü ve güven duydukları iletişim kanalları da sonucu belirliyor. Bu çalışmada da araştırmacıların hedefi, standart bir sağlıklı yaşam eğitimini kırsal Latin toplulukların gerçek yaşam koşullarıyla uyumlu hale getirmekti. Kısacası, amaç yalnızca neyin “sağlıklı” olduğunu anlatmak değil, bunun pratikte nasıl uygulanabileceğini göstermekti.

Program kapsamında katılımcılara beslenme eğitimi, sağlıklı yemek hazırlama, fiziksel aktiviteyi artırma ve kişisel hedef belirleme konularında destek verildi. Ancak bu içeriğin etkili olmasını sağlayan unsur, anlatım biçimiydi. Düşük sağlık okuryazarlığı göz önünde bulundurularak basitleştirilmiş materyaller kullanıldı; aile ve topluluk yaşamına uygun örnekler tercih edildi; farklı dil tercihleri dikkate alındı. Böylece program, katılımcılar için soyut bir sağlık mesajı olmaktan çıkıp gündelik yaşamda uygulanabilir bir rehbere dönüştü.

Araştırmacılar pilot çalışmayı bir son nokta değil, daha büyük ölçekli çalışmalar için test alanı olarak konumlandırıyor. Bu tür pilot randomize kontrollü çalışmalar, bir müdahalenin uygulanabilirliğini, kabul edilebilirliğini ve tasarımının pratikte işleyip işlemediğini görmeye yarıyor. Özellikle toplumsal kırılganlıkların yoğun olduğu bölgelerde, bir programın etkili olabilmesi için önce katılımcılar tarafından benimsenmesi ve lojistik olarak sürdürülebilir olması gerekiyor. Bu çalışmanın önemi de burada yatıyor: Programın yalnızca teoride değil, gerçek yaşam koşullarında da uygulanabildiğine dair ilk işaretleri sunuyor.

ABD’de tarım bölgelerinde yaşayan Latin kökenli kadınlar, obezite, diyabet ve diğer kronik hastalık riskleri açısından sağlık eşitsizliklerinden orantısız biçimde etkilenebiliyor. Ancak bu topluluklarda yürütülen müdahaleler çoğu zaman dil, ulaşım, iş saatleri ve güven gibi nedenlerle sınırlı kalıyor. Promotoras temelli modeller, işte bu noktada özellikle değer kazanıyor; çünkü topluluğun içinden gelen, benzer deneyimlere sahip ve çift dilde iletişim kurabilen kişiler aracılığıyla sunulan sağlık mesajları, çoğu zaman daha kolay kabul görüyor.

Yine de araştırmacılar bulguların dikkatle yorumlanması gerektiğini vurguluyor. Katılımcı sayısının küçük olması, çalışmanın bir pilot deneme olması ve sonuçların uzun vadeli sağlık etkilerini henüz göstermemesi nedeniyle, programın geniş ölçekli başarıya ulaşacağına dair kesin bir yargıya varmak mümkün değil. Buna karşın, kültürel uyarlama ve topluluk temelli sunumun bir araya geldiğinde güçlü bir model oluşturabileceği görülüyor. Bu da özellikle kamu sağlığı açısından önemli bir mesaj taşıyor: Eşitlikçi sağlık hizmeti yalnızca erişim sağlamakla değil, mesajın insanların hayatlarına gerçekten uyumlu hale getirilmesiyle mümkün olabiliyor.

Riverside’daki ekip, çalışmanın kırsal ve az hizmet alan topluluklarda yürütülebilecek gelecekteki müdahalelere ışık tuttuğunu belirtiyor. Beslenme, hareket ve yaşam tarzı değişikliği gibi alanlarda davranışların dönüştürülmesi için güvene dayalı iletişim, yerel kültürün tanınması ve dil çeşitliliğine saygı temel unsur olarak öne çıkıyor. Bu pilot çalışma, sağlık okuryazarlığını artırmayı ve kronik hastalık risklerini azaltmayı amaçlayan programların, toplulukların kendi gerçeklikleriyle uyumlu tasarlandığında daha etkili olabileceğini gösteren önemli bir örnek sunuyor.