Küresel Obezite Haritası Değişiyor: Zengin Ülkelerde Yavaşlama, Gelişmekte Olanlarda Hızlanma

Yirmi yılı aşkın süredir obezitenin dünyada durmaksızın arttığı yönündeki algı, şimdiye kadar derlenmiş en kapsamlı uluslararası analizlerden biriyle daha karmaşık bir tabloya dönüştü. Imperial College London öncülüğünde, NCD Risk Factor Collaboration (NCD-RisC) tarafından yürütülen çalışma, 1980 ile 2024 arasındaki eğilimleri 200 ülke ve bölgede 232 milyon kişiye ait vücut kitle indeksi ölçümleri üzerinden değerlendirdi. Bulgular, obezite yükünün küresel ölçekte hâlâ ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam ettiğini doğrulasa da, artışın her yerde aynı hızda sürmediğini gösteriyor.

Analizin en dikkat çekici sonucu, yüksek gelirli ülkelerde obezite oranlarının son yıllarda belirgin biçimde yavaşlaması, bazı yaş ve cinsiyet gruplarında ise plato yapması ya da gerileme göstermesi oldu. Buna karşılık düşük ve orta gelirli ülkelerde artışın devam ettiği, hatta birçok yerde hızlandığı görülüyor. Araştırmacılar, bu ayrışmanın küresel obezite krizinin artık tek bir çizgide ilerleyen bir salgın olarak okunamayacağını ortaya koyduğunu belirtiyor.

Çalışmanın ölçeği, onu alanındaki en güçlü veri setlerinden biri haline getiriyor. Dört on yılı aşan zaman dilimini kapsayan ölçümler, ülkeler arasındaki farklı beslenme örüntülerini, kentleşme hızını, yaşam biçimi değişimlerini ve sağlık sistemlerinin etkisini aynı çerçevede değerlendirme olanağı sundu. Bu yaklaşım, yalnızca yetişkinleri değil, çocukluk dönemine ait ölçümleri de dikkate alması bakımından ayrıca önem taşıyor.

Bu noktada İspanya’dan gelen veriler, analiz için kritik bir katkı sağladı. Granada Üniversitesi’nin PREFIT projesi kapsamında toplanan veriler, üç ile beş yaş arasındaki okul öncesi çocukların fiziksel uygunluk ve obezite ölçümlerini içeriyor. PROFITH araştırma grubu tarafından, Spor ve Sağlık Ortak Enstitüsü bünyesinde koordine edilen bu girişim, çocukluk çağındaki erken göstergelerin küresel obezite değerlendirmelerine daha güçlü biçimde dâhil edilmesine yardımcı oldu. Çalışmanın İspanya ayağı, ülkenin farklı bölgelerine yayılan ve on üniversitenin katkıda bulunduğu geniş bir örneklemle oluşturuldu.

Uzmanlara göre erken çocukluk dönemine ait veriler, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkabilecek metabolik riskleri anlamak için özellikle değerli. Çünkü obezite çoğu zaman yalnızca yetişkinlikte ortaya çıkan bir sorun değil; yaşamın ilk yıllarında başlayan beslenme ve hareket örüntülerinin uzun vadeli etkileriyle şekilleniyor. Bu nedenle preschool yaş grubundan elde edilen ölçümler, küresel eğilimlerin yalnızca mevcut durumunu değil, gelecekteki seyrini de anlamaya katkı sağlıyor.

Yeni analiz, 20. yüzyılın son çeyreğinde obezite oranlarının keskin biçimde yükseldiğini, ancak bu eğilimin son dönemde birçok gelişmiş ülkede aynı ivmeyle sürmediğini ortaya koyuyor. Araştırma, özellikle bazı bölgelerde kilo artışının yavaşladığını, bu yavaşlamanın ise muhtemelen toplum temelli önleme politikaları, daha iyi farkındalık, şehir planlaması ve sağlık hizmetlerine erişim gibi çok sayıda etkenin birleşimiyle ilişkili olabileceğini düşündürüyor. Bununla birlikte, çalışma nedensel bir değerlendirme sunmuyor; dolayısıyla tek bir faktöre işaret etmek mümkün değil.

Gelişmekte olan ülkelerdeki tablo ise daha kaygı verici. Burada kentleşme, işlenmiş gıdalara erişimin artması, fiziksel aktivite düzeylerinin düşmesi ve ekonomik eşitsizliklerin beslenme kalitesini sınırlaması gibi etkenler obezite artışını beslemeye devam ediyor. Araştırmacılar, bu bölgelerde sağlık sistemlerinin çoğu zaman hem enfeksiyon hastalıkları hem de kronik hastalıklarla aynı anda mücadele etmek zorunda kaldığını, bunun da obeziteye yönelik uzun vadeli önleme stratejilerini zorlaştırdığını vurguluyor.

Obezite eğilimlerindeki bu eşitsizlik, küresel sağlık politikaları açısından önemli sonuçlar taşıyor. Yüksek gelirli ülkelerde artışın yavaşlaması, sorunun çözüldüğü anlamına gelmiyor; aksine, hastalığın yerini daha karmaşık ve kalıcı bir yönetim ihtiyacına bıraktığını gösteriyor. Öte yandan düşük gelirli ülkelerde hızlanan artış, önleyici müdahalelerin çok daha erken dönemde ve daha sınırlı kaynaklarla hayata geçirilmesini zorunlu kılıyor.

Uzmanlar, obezitenin yalnızca bireysel seçimlerle açıklanamayacağını, gıda çevresi, fiziksel aktivite olanakları, gelir düzeyi, eğitim ve sağlık politikaları gibi belirleyicilerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor. Yeni küresel analiz de tam olarak bu yüzden dikkat çekici: Tek tek ülkelerdeki değişimleri değil, dünyanın farklı bölgelerinde birbirinden ayrışan salgın dinamiklerini aynı anda görünür kılıyor.

Çalışmanın ortaya koyduğu bir diğer önemli mesaj, çocukluk çağı ölçümlerinin gelecekteki sağlık yükünü anlamada merkezî bir rol oynadığı. Erken yaşta fazla kilo görülme sıklığının artması, ilerleyen yıllarda diyabet, kalp-damar hastalıkları ve diğer metabolik sorunların riskini yükseltebiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, çocukluk dönemine yönelik verilerin uluslararası analizlerde daha geniş yer bulmasının, önleyici sağlık planlamasını güçlendireceğini savunuyor.

Sonuç olarak çalışma, obezite krizinin sona ermediğini ancak küresel ölçekte homojen bir şekilde ilerlemediğini gösteriyor. Gelişmiş ülkelerde büyüme hızı yavaşlarken, gelişmekte olan dünyada yük artmaya devam ediyor. Bu ayrışma, önümüzdeki yıllarda daha hedefli, bölgeye özgü ve yaş gruplarını gözeten halk sağlığı politikalarına ihtiyaç duyulacağını açık biçimde ortaya koyuyor.