Şekerli İçecek Vergilerinde Küresel Dönüm Noktası: Asya’nın Erken Hamlesi Dikkat Çekiyor

Şekerle tatlandırılmış içeceklere yönelik vergiler, uzun süre sınırlı sayıda ülkenin başvurduğu bir halk sağlığı aracı olarak görüldü. Ancak Tufts Üniversitesi Gıda Tıpta Enstitüsü’nden araştırmacıların 183 ülkeyi kapsayan 34 yıllık kapsamlı analizine göre, tablo artık belirgin biçimde değişiyor. The Lancet Global Health dergisinde yayımlanan çalışma, 1990 ile 2024 arasında 64 ülkenin sağlık gerekçeli şekerli içecek vergilerini yürürlüğe koyduğunu ve bu politikaların yaklaşık 3,5 milyar insanı etkilediğini ortaya koyuyor.

Araştırma, küresel ölçekte bir ivme yakalandığını gösterse de, vergilerin benimsenme hızının bölgeler arasında oldukça dengesiz dağıldığını da net biçimde ortaya koyuyor. En dikkat çekici bulgulardan biri, Güney Asya’nın bu alanda öncü konuma gelmesi. Bölgedeki ülkelerin yarısı şekerle tatlandırılmış içecekleri vergilendirmiş durumda. Güneydoğu ve Doğu Asya da yaklaşık yüzde 48’lik benimseme oranıyla bu eğilimi yakından izliyor. Buna karşılık Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya’da oran yalnızca yüzde 17’de kalıyor.

Bu farklılık, halk sağlığı politikalarının yalnızca bilimsel kanıtlardan değil, aynı zamanda ekonomik öncelikler, siyasi irade, sanayi etkisi ve idari kapasite gibi birçok etmenden etkilendiğini hatırlatıyor. Çalışmayı yürüten ekip, şekerli içecek vergilerinin tip 2 diyabet, obezite ve kardiyovasküler hastalıklar gibi diyetle ilişkili kronik hastalıkların artışına karşı bir mali müdahale olarak öne çıktığını vurguluyor. Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Kalp Derneği gibi kuruluşların da bu tür vergilere destek veren yaklaşımı, politikaların meşruiyetini güçlendiren önemli bir arka plan oluşturuyor.

Şekerli içecekler, yüksek miktarda serbest şeker içermeleri nedeniyle enerji alımını artırırken doygunluk hissi sağlamayan ürünler arasında yer alıyor. Bu özellik, özellikle çocuklar ve gençler arasında düzenli tüketim durumunda kilo artışı ve metabolik riskler açısından endişe yaratıyor. Vergi politikaları, tek başına bir çözüm olmasa da, tüketici davranışını fiyat üzerinden etkilemeyi amaçlayan en görünür kamu müdahalelerinden biri olarak değerlendiriliyor. Ekonomi ve sağlık politikası literatüründe, fiyat artışlarının talebi azaltabildiği; ancak etkinin verginin tasarımına, oranına ve ürün kapsamına bağlı olarak değiştiği biliniyor.

Çalışmanın dikkat çekici yönlerinden biri de yüksek gelirli ülkelerdeki tabloyu basit bir ayrıma indirgememesi. Verilere göre yüksek gelirli ülkelerin yalnızca yüzde 29’u bu vergileri uygulamış durumda. Bu oran, ekonomik gelişmişlik düzeyinin otomatik olarak daha güçlü halk sağlığı vergileri anlamına gelmediğini gösteriyor. Başka bir deyişle, vergi politikalarının benimsenmesi, gelir düzeyinden çok siyasi öncelikler ve kurumsal hazırlıkla ilişkili görünüyor.

Yine de bölgeler arasındaki uçurum, küresel sağlık eşitsizliklerinin başka bir yüzünü açığa çıkarıyor. SSB vergilerinin en düşük benimsenme oranına sahip olduğu Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya’da, sağlık sistemleri kronik hastalık yüküyle zaten mücadele ederken bu tür önleyici mali araçların geri planda kalması dikkat çekiyor. Araştırmacılar, sağlık motivasyonlu vergilerin yaygınlaşmasının yalnızca tüketimi azaltma amacı taşımadığını; aynı zamanda devletlerin gelirlerini daha sağlığı destekleyici biçimde yönlendirme fırsatı sunduğunu da işaret ediyor.

Ancak uzmanlar için en önemli soru, vergilerin kağıt üzerinde kabul edilmesinden çok nasıl uygulandığı. İçeceğin şeker içeriğine göre kademelendirilmiş vergiler ile tek oranlı vergiler arasında etkiler farklılaşabiliyor. Ayrıca üreticilerin formül değiştirmesi, küçük şişe boyutlarına yönelmesi ya da pazarlama stratejilerini değiştirmesi gibi davranışlar da sonuçları etkileyebiliyor. Bu nedenle, verginin etkinliği yalnızca yürürlüğe girmesine değil, tasarımının netliğine ve zaman içinde izlenmesine bağlı.

Tufts ekibinin çalışması, bu nedenle salt bir politika envanteri olmaktan öteye geçiyor. 34 yıllık zaman diliminde 183 ülkeyi kapsayan geniş veri seti, küresel sağlık yönetişiminin hangi coğrafyalarda hızlandığını, hangi bölgelerde ise dirençle karşılaştığını gösteren nadir bir çerçeve sunuyor. Bulgular, şekerli içecek vergilerinin artık marjinal bir fikir olmadığını; aksine birçok ülkenin kronik hastalıklarla mücadelede başvurduğu yerleşik bir araç haline gelmeye başladığını düşündürüyor.

Yine de araştırmanın işaret ettiği asıl mesaj, tek bir modelin her ülkeye uymadığı yönünde. Gelişmişlik düzeyi, sağlık yükü ve siyasi yapı farklı olsa da, artan diyabet ve kalp-damar hastalığı yükü ülkeleri benzer sorularla karşı karşıya bırakıyor: Tüketimi azaltmanın maliyeti nasıl paylaşılmalı, önleyici politikaların yükü kimin üstlenmeli ve sağlığı önceleyen vergiler ne ölçüde toplumsal destek bulmalı? Bu soruların yanıtı ülkeden ülkeye değişse de, araştırmanın çizdiği küresel tablo, şekerli içecek vergilerinin önümüzdeki yıllarda sağlık politikalarının daha merkezi bir parçası olacağını gösteriyor.