Demansın Yarıya Yakını Önlenebilir, Ancak Farkındalık Kampanyaları Davranış Değişikliği Sağlamıyor

Dünya genelinde 55 milyondan fazla insanı etkileyen ve yaşlı nüfusun artışıyla birlikte hızla büyüyen demans, büyük ölçüde önlenebilir bir sağlık krizi olarak tanımlanıyor. Bilimsel kanıtlar, vakaların neredeyse yarısının fiziksel hareketsizlik, sigara kullanımı, sınırlı eğitim düzeyi ve sosyal izolasyon gibi değiştirilebilir risk faktörlerine bağlı olduğunu gösteriyor. Buna karşın, Curtin Üniversitesi öncülüğünde yürütülen ve The Lancet Healthy Longevity dergisinde yayımlanan kapsamlı bir uluslararası inceleme, mevcut halk sağlığı çabalarının bu bilgiyi anlamlı bir davranış dönüşümüne dönüştüremediğini ortaya koyuyor. Araştırma, sekiz ülkedeki demans önleme programlarını sistematik olarak değerlendiriyor ve büyük ölçekli bilgilendirme kampanyalarının bilgi düzeyinde sadece mütevazı artışlar sağladığını, ancak hedef kitlelerde kalıcı yaşam tarzı değişikliklerine yol açmadığını belgeliyor. Bu bulgu, demans riskinin iletişim biçiminde ve nüfus düzeyinde yönetiminde kritik bir kusura işaret ediyor.

Çalışmanın başyazarı ve Curtin Nüfus Sağlığı Okulu’ndan Profesör Mario Siervo, demans vakalarının yüzde 45’e varan kısmının bireylerin ve toplumların etkileyebileceği etmenlere dayandığını vurgularken, sadece farkında olmanın insanları harekete geçirmek için yeterli olmadığını belirtiyor. “İnsanlar risk faktörlerini giderek daha fazla biliyor olabilir, ancak bilgi tek başına davranışa dönüşmüyor. İnsanların neden egzersiz yapmadığını, neden sigarayı bırakamadığını veya sosyal bağlarını neden güçlendirmediğini anlamamız ve bu engelleri hedef alan müdahaleler tasarlamamız gerekiyor” diyen Siervo, farkındalık ile eylem arasındaki uçurumun kapatılması gerektiğinin altını çiziyor.

Küresel veriler, son yıllarda demans farkındalığını artırmaya yönelik kampanyaların yaygınlaştığını gösteriyor. Televizyon spotları, sosyal medya paylaşımları ve toplum temelli etkinlikler aracılığıyla milyonlarca kişiye ulaşıldı. Ancak incelenen programların çoğunda katılımcıların fiziksel aktivite seviyelerinde anlamlı bir artış ya da sigara bırakma oranlarında belirgin bir iyileşme gözlenmedi. Araştırmacılar, bu durumun yalnızca bilgi eksikliğinden değil, aynı zamanda yapısal ve çevresel bariyerlerden kaynaklandığını düşünüyor. Örneğin, yürüyüş yapacak güvenli alanların bulunmaması, sağlıklı besine erişim zorluğu, kronik stres, ekonomik kısıtlar ve sağlık sistemindeki eksiklikler, bireylerin niyetlerini hayata geçirmesini engelleyebiliyor. Bu bağlamda, yalnızca “daha fazla hareket edin” mesajı vermek, çok boyutlu bir soruna tek boyutlu bir yanıt olarak kalıyor.

Lancet Healthy Longevity’deki sistematik derleme, demansı önlemeye yönelik nüfus düzeyindeki müdahalelerin etkinliğini kapsamlı biçimde sorguluyor. Çalışma, kampanyaların çoğunlukla bireysel sorumluluğa odaklandığını, oysa kalıcı değişim için toplumsal normların, politika düzenlemelerinin ve çevresel dönüşümlerin de devreye girmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Örneğin, tütün vergilerini artırmak, kentsel yeşil alanları yaygınlaştırmak, eğitim olanaklarını yaşam boyu erişilebilir kılmak ve sosyal katılımı teşvik eden programlar oluşturmak gibi çok katmanlı stratejiler, bireysel çabaları destekleyici bir ekosistem yaratabilir. Profesör Siervo ve ekibi, başarılı ülke örneklerinden yola çıkarak, bilgilendirme ve beceri kazandırmanın yanı sıra sosyal ve fiziksel çevreyi dönüştüren bütüncül yaklaşımların benimsenmesini öneriyor.

Araştırmanın öne çıkardığı bir diğer önemli bağlantı, kas gücü ve sarkopenik obezitenin bilişsel sağlık üzerindeki etkisi. Aynı ekibin Clinical Nutrition dergisinde yayımladığı ilgili bir çalışma, yaşla birlikte kas kütlesi kaybı ve artan yağ dokusunun bir arada görüldüğü bu özel durumun demans riskini yükseltebileceğini gösteriyor. Sarkopenik obezite, özellikle ileri yaşlarda hareket kısıtlılığı, insülin direnci ve kronik enflamasyon yoluyla beyin sağlığını olumsuz etkileyebiliyor. Bu bulgu, demans önlemede yalnızca aerobik egzersizin değil, direnç antrenmanlarının ve kas gücünü korumanın da ne denli hayati olduğunu vurguluyor. Uzmanlar, kas sağlığını desteklemenin bilişsel rezervi artırabileceğini ve ileri yaşlarda bağımsız yaşamı destekleyen bir tampon mekanizma oluşturabileceğini belirtiyor.

Mevcut sağlık politikaları genellikle demansı bir kader ya da kaçınılmaz bir yaşlılık sonucu olarak sunma eğiliminde. Oysa Curtin Üniversitesi’nin bulguları, önlemin mümkün olduğunu, ancak bunun için pasif bilgilendirme modellerinden aktif ve katılımcı halk sağlığı stratejilerine geçiş yapılması gerektiğini gösteriyor. Bu yeni stratejiler, bireylerin sağlık okuryazarlığını artırmakla kalmamalı, aynı zamanda onlara somut beceriler kazandırmalı, sosyal normları dönüştürmeli ve kurumsal destek mekanizmaları sunmalı. Örneğin, birinci basamak sağlık hizmetlerine entegre edilecek kısa danışmanlık seansları, toplum merkezlerinde ücretsiz egzersiz grupları ya da işyerlerinde aktif mola uygulamaları, büyük resmin parçaları olabilir.

Demans sadece bireylerin değil, ailelerin ve sağlık sistemlerinin üzerinde de büyük bir ekonomik ve sosyal yük oluşturuyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün tahminlerine göre, küresel demans maliyeti 2030 yılına kadar iki katına çıkabilir. Bu nedenle, önleme odaklı yatırımların getirisi hem insani hem de mali açıdan yüksek olabilir. Ancak bu getiriyi elde etmek için, araştırmacıların sözünü ettiği “farkındalık-tutum-davranış” boşluğunu dolduracak kanıta dayalı tasarımlar şart. Curtin’in sistematik incelemesi, bu boşluğun nedenlerini anlamak ve başarılı ülke modellerinden ders çıkarmak için bir çerçeve sunuyor.

Sonuç olarak, bilim dünyası demansın yarıya yakınının önlenebileceğini net bir şekilde ortaya koymuş durumda; ancak bu bilgiyi toplumsal bir eyleme dönüştürmek, sadece broşür dağıtmaktan ya da medyada spot yayınlamaktan çok daha fazlasını gerektiriyor. Profesör Siervo’nun da altını çizdiği gibi, insanların riski bilmesi yetmiyor; onları harekete geçirecek motive edici, destekleyici ve sürdürülebilir sistemler kurmak gerekiyor. Bu, kent planlamasından eğitim politikalarına, gıda sistemlerinden sosyal hizmetlere kadar uzanan geniş bir dönüşümü zorunlu kılıyor. Yeni araştırmalar, demansla mücadelede topyekûn bir seferberlik zamanının geldiğini söylüyor.