Amazon’da iklim baskısı, bitkilerle kuşaktan kuşağa aktarılan bilginin de kırılma riskini artırıyor

İklim değişikliği yalnızca yağış rejimlerini ve sıcaklıkları yeniden şekillendirmekle kalmayıp, Amazon’un biyolojik çeşitliliğiyle birlikte insan topluluklarının bitkilere dair kültürel mirasını da tehdit ediyor. Nature’da yayımlanan yeni bir çalışmaya göre, Amazon Havzası’nda yaşayan yerli topluluklar tarafından geleneksel olarak kullanılan neredeyse 5.800 yerel bitki türü, 2060–2080 dönemine kadar iklim kaynaklı baskılar nedeniyle yerel yok oluş riskleriyle karşı karşıya kalabilir. Araştırmacılar, bu kültürel kullanıma konu bitkilerin en az üçte birinin, bölgesel ölçekte ortadan kalkma olasılığının bulunduğunu öngörüyor.

Çalışmanın dikkat çekici tarafı, riskin Amazon genelinde aynı biçimde dağılmayabileceğini göstermesi. Araştırmacılar, yerli halklar tarafından kullanılan bitkilerle kullanılmayanlar arasında iklim değişikliğinin etkileri açısından ayrışan bir desen bulunduğunu rapor ediyor. Bu bulgu, Amazon’daki flora kompozisyonunun gelecekte “eşit” bir kaymayla değil, farklı tür gruplar için farklı hızlarda ve farklı yönlerde yeniden şekillenebileceğine işaret ediyor. Sonuç olarak, iklim değişiminin doğrudan bitki varlığı üzerindeki etkisi kadar, o bitkilerin çevresinde örgütlenen pratikleri ve ekosistem işlevlerini de farklı biçimlerde sarsması bekleniyor.

Bilim insanları, projeksiyonların muhafazakâr tahminler sunduğunu özellikle vurguluyor. Çünkü modellemeler, ormansızlaşma, yangınlar, maden faaliyetleri ve aşırı iklim olayları gibi diğer baskıların etkilerini hesaba katmıyor. Bu nedenle, yalnızca iklimin gelecekteki sürükleyici rolüyle ortaya çıkan risk, gerçekte var olan tehditlerin tamamını kapsamayabilir. Yine de çalışma, Amazon’un “biyokültürel dokusu” olarak tanımlanan, tür çeşitliliği ile toplumsal bilgi ve kullanım ağlarının birbirine bağlı bütününün kırılganlığını görünür kılıyor.

Etkiyi somutlaştıran örneklerden biri 2024’te yaşanan yıkıcı kuraklık. Çalışmada, bu dönemde Brezilya fıstığı olarak bilinen ürünün hasadında keskin düşüşler gözlendiği belirtiliyor. Bu tür olaylar, iklim dalgalanmalarının yerel düzeyde hem ekonomik geçim biçimlerini hem de geleneksel uygulamaların sürekliliğini nasıl zedeleyebileceğini gösteriyor. Böyle olduğunda, bitkilerin yalnızca ekosistemdeki biyolojik varlığı değil, insanların bu bitkilerle kurduğu bilgi aktarımının da zaman içinde zayıflama eğilimine girebiliyor.

Ethnobotanik (etnobotanik) açıdan bakıldığında, Amazon’daki bitki çeşitliliği ve bunun etrafında oluşan kültürel bilgi, kuşaklar boyunca aktarılan kaynak yönetimi ve kullanım biçimlerini içeriyor. Çalışmanın sonuçları, iklim değişikliğinin bu bilgi ağlarını “kaynağın kendisi” üzerinden vurma potansiyeline dikkat çekiyor. Bitki türlerinin yerel ölçekte kaybı, geleneksel hazırlama yöntemleri, mevsim takibi, arazi ve orman yönetimi gibi uygulamalarda geri dönüşü zor boşluklar yaratabilir. Ayrıca araştırmanın çerçevesinde, bitkilerin azalmasının ekosistem hizmetlerine de dolaylı etkiler yapabileceği ifade ediliyor.

Öte yandan, çalışmanın ortaya koyduğu dağılımsal desen, koruma tartışmalarında daha hedefli bir yaklaşım ihtiyacını gündeme getiriyor. İklim değişikliği etkilerinin kullanılan ve kullanılmayan bitki gruplarında farklılık göstermesi, yalnızca tür sayısını değil, türlerin topluluklar için taşıdığı kültürel işlevleri de dikkate alan planlamaların önemini artırıyor. Bunun anlamı, korumayı “her yerde aynı yoğunlukta” düşünmekten ziyade, gelecekte iklimin en fazla yıpratacağı biyokültürel bağlantıların nerelerde yoğunlaştığını anlamaya dönük çabaların güç kazanması olabilir.

Çalışma, geleceğe dair çıkarımların tek başına kesinlik değil, mevcut verilerden yola çıkarak oluşturulmuş projeksiyonlar olduğunu gösterse de alarm düzeyini yükseltiyor: 2060–2080 ufkuna kadar Amazon’un yerel ölçekte yok olma riskiyle karşılaşabilecek bitkilerinde ciddi paylar öngörülüyor. İklim baskısı tek başına bile bu ölçekte bir kırılganlık yaratırken, ormansızlaşma ve yangın gibi başka stresörlerin devrede olduğu bir dünyada biyolojik ve kültürel mirasın birlikte korunması daha da acil bir konu haline geliyor.