Araştırmacılar, 2010 ile 2024 yılları arasında Norveç’te 10-46 yaş aralığındaki 3,7 milyonu aşkın bireyin genel pratisyen (GP) kayıtlarını inceledi. Nüfusun tamamına yakınını kapsayan idari sağlık kayıtları üzerinden yürütülen bu boylamsal analiz, bugüne kadar yapılan pek çok anket tabanlı veya küçük örneklemli çalışmanın ötesine geçerek ruh sağlığı hizmet kullanımındaki zamansal eğilimleri hekimlerin gözünden yansıtıyor. Araştırma özellikle GP muayenelerinde kaydedilen semptom kodları ve tanı etiketlerini mercek altına alarak, toplumda ruh sağlığı sorunlarının nasıl ifade edildiğine ve sağlık sistemi tarafından nasıl belgelendiğine dair benzersiz bir pencere açıyor.

Rakamlar çarpıcı bir yükselişi gözler önüne seriyor. İzlenen yaş grubunda ruh sağlığı ile ilgili birinci basamak konsültasyonlarının sıklığı 2010 yılında yüzde 10’un hemen altındayken, 2024 itibarıyla yüzde 16’ya tırmandı. Kadınlarda durum daha da belirgin: Başvuru oranı yaklaşık iki katına çıkarak yüzde 12’den yüzde 19,5’e yükseldi. Erkeklerde ise artış yüzde 8’den yüzde 12,5’e ulaşarak daha ılımlı bir seyir izledi. Yaş grupları içinde en dik büyüme eğrisi ise 21 ila 30 yaş arasındaki genç yetişkinlerde görüldü. Bu kesimdeki başvuru artış hızı, ergenler ve 30 yaş üstü bireylere kıyasla belirgin biçimde öne çıktı.

Araştırma ekibi, söz konusu tablonun yorumlanmasında aceleci bir “ruhsal hastalık salgını” söyleminden kaçınmak gerektiğini vurguluyor. Zira sayısal artışın arkasında yatan temel dinamikler arasında ruh sağlığı hizmetlerine erişimin kolaylaşması, zaman içinde güncellenen tanı ölçütleri ve toplumda psikolojik yardım aramaya yönelik tutumların olumlu yönde değişmesi yer alıyor. Özellikle genç kuşaklar arasında duygusal sıkıntıların tıbbi bir çerçevede ifade edilmesinin normalleşmesi ve ruh sağlığı sorunlarına yönelik damgalamanın kısmen azalması, GP ziyaretlerine doğrudan yansımış görünüyor. Başka bir deyişle, aynı düzeydeki psikolojik zorlanmaya sahip bir birey, on yıl öncesine kıyasla çok daha yüksek olasılıkla bir hekime başvurup tanı alabiliyor.

Bu durum, verilerin gerçek morbidite artışını olduğundan daha büyük gösteren bir “tespit artışı” etkisi yarattığına işaret ediyor. Çalışma, gençlerin ruh sağlığının mutlak anlamda kötüleştiğini inkâr etmiyor; ancak gözlenen başvuru patlamasının büyük bölümünün, altta yatan hastalık yükündeki gerçek bir artıştan ziyade sağlık hizmeti kullanım kültüründeki ve klinik kodlama pratiklerindeki dönüşümle açıklanabileceğini ortaya koyuyor. Nitekim araştırmacılar, uluslararası literatürde sıklıkla dile getirilen “gençlik ruh sağlığı krizi” anlatılarının, nesnel hizmet kullanım kayıtlarıyla bütünüyle örtüşmediğine dikkat çekiyor.

Araştırmanın en güçlü yönlerinden biri, öz bildirim yerine doğrudan idari kayıtları kullanması. Anket çalışmaları katılımcıların ruh halini, hatırlama yanlılıklarını ve içinde bulundukları toplumsal söylemleri yansıtabiliyor; oysa GP kayıtları hekimin klinik kararını ve sağlık sistemine gerçek başvuru anını belgeliyor. Norveç’in evrensel sağlık sigortası yapısı sayesinde finansal engellerin asgari düzeyde olması da, erişim kaynaklı sapmaları azaltarak eğilimlerin daha saf bir resmini çizmeye yardımcı oluyor. Böylece çalışma, ruh sağlığı epidemiyolojisinde sık karşılaşılan “görünür olanın artması” paradoksunu net biçimde ortaya koyuyor.

Cinsiyetler arası farklılık da dikkate değer bir toplumsal boyutu işaret ediyor. Kadınların erkeklere kıyasla yardım aramaya daha yatkın olması, biyolojik duyarlılıkların ötesinde, duygusal sıkıntıyı dışavurma ve sağlık hizmetiyle ilişkilenme biçimlerindeki kültürel kodlarla ilişkili olabilir. Erkeklerdeki daha düşük başvuru oranı ise, ruh sağlığı sorunlarının bu grupta yeterince tespit edilemediği ya da farklı somatik şikâyetlerle maskelendiği anlamına gelebilir. Genç yetişkinlik dönemindeki (21-30 yaş) en hızlı artış ise, iş bulma, ekonomik bağımsızlık kazanma ve uzun süreli ilişkiler kurma gibi yaşam geçişlerinin yoğunlaştığı bir evrede ruh sağlığı desteğine duyulan ihtiyacın ön plana çıktığını, ancak aynı zamanda bu kuşağın yardım arama konusunda öncekilere göre çok daha proaktif olduğunu düşündürüyor.

Araştırma bulguları, sağlık politikaları açısından önemli mesajlar taşıyor. Eğer hizmet kullanımındaki yükseliş büyük oranda farkındalık ve erişim

Çalışmanın en çarpıcı sonucu, kaygı veya depresyon semptomları yaşayan yetişkinlerin yüzde 77’sinin psikiyatrist, psikolog ya da sosyal hizmet uzmanı gibi ruh sağlığı profesyonellerine başvurmamış olması. Bu oran, yardım arama davranışının hâlâ birçok kişi için kolay olmadığını, özellikle de damgalanma korkusu ve çekingenliğin tedaviye yönelmeyi geciktirebildiğini düşündürüyor. Araştırmacılara göre bu tablo, yalnızca bireysel isteksizlikle değil, aynı zamanda klinik sistemlere ilişkin algılanan mesafe ve toplumsal engellerle de bağlantılı olabilir.

Buna karşın aynı grupta yer alan bireylerin yüzde 62’si akran desteğine katılmaya istekli olduklarını belirtti. Araştırmada akran desteği, benzer deneyimler yaşamış ya da yaşamış kişilere dayanarak birbirine destek veren, klinik olmayan bir yardım biçimi olarak ele alındı. Bu tür destek, profesyonel tedavinin yerini almak zorunda değil; ancak daha ulaşılabilir, daha az korkutucu ya da daha az yargılayıcı algılanabildiği için yardım aramaya giden yolda tamamlayıcı bir rol üstlenebilir.

Ruh sağlığı araştırmalarında yardım arama davranışı uzun süredir önemli bir başlık. Kaygı ve depresyon, dünya genelinde en sık görülen ruhsal sorunlar arasında yer alıyor; buna rağmen birçok kişi belirtilerini fark etse bile ilk adımı atmakta zorlanıyor. Bunun nedenleri arasında “zayıf görünme” korkusu, çevrenin olumsuz yargısı, hizmetlerin maliyeti, zaman kısıtları ve nereden başlanacağını bilememe gibi etkenler bulunuyor. Singapur’daki bu yeni çalışma da tam olarak bu boşluğa odaklanıyor: İnsanlar profesyonel desteğe mesafeli dururken, daha eşitlikçi ve deneyim paylaşımına dayalı bir destek modeline neden daha açık olabilir?

Uzmanlara göre akran desteğinin cazibesi, çoğu zaman resmî sağlık ortamlarının taşıdığı hiyerarşik yapının dışına çıkmasından kaynaklanıyor. Benzer sıkıntılar yaşamış birinin sunduğu dinleme ve eşlik, kişilerde anlaşılma duygusunu güçlendirebilir. Özellikle ilk kez yardım aramayı düşünen biri için, doğrudan klinik görüşmeye gitmek yerine önce bir akran grubuna katılmak daha düşük eşikli bir başlangıç olabilir. Bu, kişinin sorununu adlandırmasına, yalnız olmadığını hissetmesine ve gerekirse daha sonra profesyonel desteğe yönelmesine zemin hazırlayabilir.

Yine de araştırmanın bulguları, akran desteğinin tedavi yerine geçeceği şeklinde yorumlanmamalı. Depresyon ve anksiyete belirtileri hafif, orta ya da ağır düzeylerde seyredebilir ve bazı durumlarda klinik değerlendirme ile yapılandırılmış tedavi kritik önem taşır. Bu nedenle çalışma, profesyonel bakımın yerine geçecek tek bir çözüm önermekten çok, mevcut hizmetlere ulaşamayan ya da ulaşmak istemeyen gruplar için ek bir temas noktası sunulabileceğini gösteriyor. Bilimsel açıdan bakıldığında bu, ruh sağlığı hizmetlerinin yalnızca hastane veya klinik odaklı değil, topluluk içine yayılan modellerle de güçlendirilebileceğine dair önemli bir işaret.

Singapur gibi kentleşmenin yüksek olduğu toplumlarda bile ruh sağlığına yardım arama oranlarının düşük kalması, sorunun yalnızca sağlık sistemi kapasitesiyle açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Toplumsal normlar, aile içi beklentiler ve kişisel mahremiyet kaygıları, bireylerin semptomlarını paylaşmasını zorlaştırabiliyor. Bu noktada akran temelli girişimler, ortak deneyim üzerinden güven inşa ederek ilk temas bariyerini azaltabilir. Özellikle genç yetişkinler, iş yaşamının baskısı altındaki bireyler ve daha önce klinik sistemle olumsuz deneyim yaşamış kişiler için bu model daha erişilebilir bulunabilir.

Çalışmanın yayımlandığı dergi ve kurum işbirliği, ruh sağlığı alanında yerel verinin önemini de hatırlatıyor. Kültürel tutumlar, yardım arama alışkanlıklarını belirlemede güçlü bir rol oynar; bu nedenle bir ülkede işe yarayan strateji başka bir toplumda aynı sonuçları vermeyebilir. Duke-NUS ve IMH’nin çalışması, Singapur bağlamında insanların ne tür desteklere daha açık olduğunu anlamaya katkı sağlarken, benzer araştırmaların farklı ülkelerde de yapılması gerektiğini düşündürüyor. Çünkü ruh sağlığı hizmetlerinin etkili olabilmesi için yalnızca klinik yeterlilik değil, aynı zamanda toplumsal kabul de gerekir.

Sonuç olarak bulgular, kaygı ve depresyon belirtileri yaşayan yetişkinlerin önemli bir kısmının profesyonel yardım almadığını, ancak hatırı sayılır bir bölümünün akran desteği gibi daha informal yaklaşımlara sıcak bakabildiğini ortaya koyuyor. Bu durum, ruh sağlığı politikaları açısından tek kanallı çözümlerin yetersiz kalabileceğini gösteriyor. Klinik tedavi, erken tanı ve profesyonel müdahale elbette temel önemini koruyor; ancak akran desteği gibi modeller, yardım arama sürecini başlatmakta zorlanan kişiler için kritik bir köprü işlevi görebilir. Araştırma, toplum temelli ruh sağlığı stratejilerinin gelecekte daha görünür ve daha erişilebilir hale gelebileceğine dair temkinli ama umut verici bir tablo sunuyor.