ABD’de Önlenebilir Ölüm Farkını En Çok Kalp ve Metabolik Hastalıklar Büyütüyor

Boston Üniversitesi Halk Sağlığı Okulu’ndan (BUSPH) araştırmacıların yayımladığı yeni çalışma, ABD’nin yüksek gelirli ülkeler arasında giderek belirginleşen ölüm açığını ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor. JAMA Network Open’da yayımlanan analiz, 1999’dan 2022’ye uzanan 23 yıllık dönemde ABD’deki ölüm oranlarının benzer zengin ülkelerin gerisinde kaldığını ve bu farkın en büyük payının kardiyovasküler hastalıklardan kaynaklandığını gösteriyor. Araştırma, yalnızca hastalık yükünü değil, aynı zamanda ülkenin sağlık sonuçlarını şekillendiren sosyal ve ekonomik yapıdaki kırılmaları da görünür kılıyor.

Çalışmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, araştırmacıların bu tabloyu bir tür “nüfus otopsisi” olarak tanımlaması. Bu yaklaşım, tek tek ölüm nedenlerine bakmanın ötesine geçerek, ABD’nin neden benzer refah düzeyindeki ülkelerden daha yüksek ölüm oranlarına sahip olduğunu anlamaya çalışıyor. Sonuçlar, gelişmiş tıbbi teknolojiye ve ileri tedavi olanaklarına erişim görüntüsüne rağmen ABD’de ölüm yükünün neden sürekli yüksek seyrettiğine dair çarpıcı ipuçları sunuyor.

Araştırmaya göre, 2022 yılına gelindiğinde ABD’nin tüm nedenlere bağlı ölüm oranı diğer yüksek gelirli ülkelere kıyasla yaklaşık yüzde 38 daha yüksekti. Bu farklılık, çalışma döneminin tamamı boyunca hesaplandığında yaklaşık 12,7 milyon “önlenebilir” ölüm anlamına geliyor. Yazarlar bu ölümleri, ABD ölüm oranları diğer zengin ülkelerin seviyesinde olsaydı yaşanmayabileceği düşünülen kayıplar olarak tanımlıyor. Bu nedenle çalışma, kamu sağlığı literatüründe giderek daha sık kullanılan “missing Americans” yani “kayıp Amerikalılar” kavramına somut bir istatistiksel zemin kazandırıyor.

Farkın merkezinde ise kalp ve damar hastalıkları yer alıyor. Araştırma, kardiyovasküler hastalıkların neredeyse her yıl en büyük fazla ölüm nedeni olduğunu ortaya koyuyor. Kalp krizi, felç ve diğer dolaşım sistemi hastalıkları; erken tarama, risk faktörlerinin kontrolü ve etkili birincil korunma stratejileriyle büyük ölçüde yönetilebilir olmasına rağmen, ABD’de bu alanlardaki sonuçlar diğer yüksek gelirli ülkelere göre daha kötü seyrediyor. Çalışmanın ortaya koyduğu tablo, yalnızca klinik bakımın kalitesiyle değil, insanların hastalanma riskini belirleyen daha geniş toplumsal koşullarla da bağlantılı görünüyor.

Kalp ve damar hastalıklarının ardından kardiyometabolik hastalıklar da dikkat çekiyor. Diyabet, obeziteye bağlı komplikasyonlar ve bunlarla ilişkili metabolik bozukluklar, ölüm açığını büyüten önemli etkenler arasında yer alıyor. Bu durum, beslenme kalitesi, fiziksel aktivite düzeyi, sağlık hizmetlerine düzenli erişim ve kronik hastalıkların uzun vadeli yönetimi gibi temel halk sağlığı başlıklarının önemini yeniden gündeme taşıyor. Özellikle yetişkin yaş gruplarında bu hastalıkların birikimli etkisi, yalnızca yaşam süresini değil, yaşam kalitesini de ciddi biçimde azaltıyor.

Çalışma ayrıca, ölüm farkının yalnızca tek bir hastalık grubuna indirgenemeyeceğini de gösteriyor. Araştırmacılar, madde kullanımına bağlı ölümler, ilaç zehirlenmeleri, Alzheimer hastalığı ve demans gibi diğer nedenlerin de toplam açığa katkıda bulunduğunu belirtiyor. COVID-19 pandemisinin bazı yıllarda tabloyu ağırlaştırdığı bilinse de, araştırmanın ana bulgusu daha uzun süreli ve yapısal bir sağlık eşitsizliğine işaret ediyor. Bu da sorunun yalnızca salgınlara ya da kısa dönemli krizlere bağlanamayacağını ortaya koyuyor.

Uzmanların bu tür analizlerde kullandığı “fazla ölüm” kavramı, bir ülkenin belirli bir dönemde kendi demografik yapısına benzeyen karşılaştırma gruplarına göre ne kadar daha fazla ölüm yaşadığını ölçmeye yarıyor. BUSPH çalışması da bu yöntemi kullanarak, ABD’nin ölüm performansını benzer gelir düzeyindeki ülkelerle kıyaslıyor. Böylece sağlık sisteminin erişim boyutunun ötesine geçilerek, eğitim, gelir eşitsizliği, çevresel koşullar, barınma, beslenme, bağımlılık ve kronik stres gibi sosyal belirleyicilerin ölüm riskine nasıl yansıdığı daha net biçimde okunabiliyor.

ABD ile diğer zengin ülkeler arasındaki fark, uzun süredir kamu sağlığı uzmanlarının dikkat çektiği bir eğilimdi; ancak bu çalışma, iki on yılı aşan geniş zaman aralığıyla sorunun kalıcılığını daha açık biçimde belgeliyor. Özellikle gelişmiş tanı yöntemleri ve tedavi seçeneklerinin yaygın olduğu bir ülkede bu kadar yüksek ölüm fazlasının görülmesi, sağlık sisteminin tek başına yeterli olmadığını düşündürüyor. Erken müdahale, kronik hastalık önleme programları ve yaşam koşullarını iyileştiren sosyal politikalar olmadan, yüksek teknoloji tıbbın etkisinin sınırlı kalabileceği mesajı öne çıkıyor.

Sonuçlar, halk sağlığı açısından önceliğin hastalıklar ortaya çıktıktan sonra tedavi etmekten çok, riskleri daha baştan azaltmak olması gerektiğini hatırlatıyor. Özellikle kalp-damar ve metabolik hastalıkların uzun süreli yükü, sağlıklı beslenme, sigara kontrolü, tansiyon ve kolesterol takibi, diyabet yönetimi ve bağımlılık tedavileri gibi alanlarda daha güçlü ve eşgüdümlü stratejilere ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Araştırmanın işaret ettiği ölüm açığı, yalnızca istatistiksel bir fark değil; aynı zamanda sağlık, eşitsizlik ve toplumsal yapı arasındaki derin bağların da bir yansıması olarak değerlendiriliyor.

BUSPH ekibinin bulguları, ABD’de erken ölümlerin büyük bölümünün önlenebilir olduğuna dair güçlü bir uyarı niteliği taşıyor. Çalışma, kalp ve metabolik hastalıkların bu farkın en önemli bileşenleri olduğunu net biçimde ortaya koyarken, sağlık politikalarının odağının da bu hastalıkları doğuran ve ağırlaştıran yapısal nedenlere kayması gerektiğini düşündürüyor.