Araştırmacılar, 16 yaş ve üzerindeki ve kendini “halen sigara içen” olarak tanımlayan toplam 9.996 katılımcıdan elde edilen tekrarlı kesitsel anket verilerini inceledi. Çalışma, katılımcıların altı aylık bir zaman aralığında satın alma davranışlarını nasıl şekillendirdiğine odaklandı ve bu kapsamda 2023 ile 2025’teki eğilimler karşılaştırıldı. Çalışmanın temel bulgusu, 2025’te sigara içenlerin %23,1’inin en az bir kez kaçak kaynaklardan tütün satın aldığını bildirmesi oldu. Bu oran, 2023’te %12,2 düzeyindeydi.

Veriler aynı zamanda çoğunluğun yasal kanallardan alışverişe devam ettiğini gösteriyor. Katılımcıların %76,9’u tütünü yalnızca yasal satış noktalarından temin ettiğini belirtti. Ancak yasa dışı kanallardan en az bir kez alışveriş yaptığını söyleyenlerin oranındaki artış, pazardaki satın alma stratejilerinde değişime işaret ederek, ekonomik baskıların bireylerin tercihlerini etkileyebileceğine dair yorumlara alan açıyor.

Çalışmanın dikkat çeken yanı, artışın tek bir döneme özgü görünmemesi ve belirli bir zaman penceresinde (2023 ve 2025 karşılaştırması) gözlenebilmesidir. Elde edilen bulgular, bazı sigara içenlerin fiyat ve erişilebilirlik gibi etkenler nedeniyle piyasaya dair davranışlarını yeniden düzenleyebileceğini düşündürüyor. Araştırmada, katılımcıların “piyasaya yaklaşım biçimlerinin” hem ekonomik zorlanmayı hem de zaman içinde değişen tedarik ortamını yansıtıyor olabileceği belirtiliyor.

Kaçak tütün, yalnızca yasal düzenleme açısından değil, halk sağlığı açısından da önem taşıyor. Yasa dışı ürünlerin hangi koşullarda üretildiği ve piyasaya sunulduğu genellikle denetlenmediğinden, tüketiciler açısından ürün güvenliği ve içerik tutarlılığı gibi konularda riskler gündeme gelebiliyor. Ayrıca kaçak tedarik kanalları, vergi kaybı ve düzenleyici çerçeveyi aşındırma gibi etkilerle de kamu sağlığı politikalarının hedeflerini zorlaştırabiliyor. Bu çalışma, sigara içen davranışlarının arka planında “satın alma yeri” değişiminin izlenmesi gerektiğini vurgulayan bir veri noktası olarak değerlendiriliyor.

Nicotine & Tobacco Research’te yayımlanan bu araştırma, özellikle “smokefree generation” (dumansız nesil) yaklaşımını hedefleyen politika tartışmaları sürerken, sigara içenlerin tedarik tercihlerinin nasıl evrildiğini anlamaya yönelik bir katkı sunuyor. Bununla birlikte çalışma, anket yoluyla bildirime dayandığı için bulguların yorumlanmasında temkinli olunması gerektiğine işaret eden tipte sınırlılıklar taşıyabilir. Yine de 2023’ten 2025’e uzanan dönem farkı, kaçak tütün pazarının etkisinin arttığına dair güçlü bir sinyal olarak dikkat çekiyor.

Çalışmada lider ekipler, ECOG-ACRIN Cancer Research Group çatısı altında Mass General Brigham Cancer Institute ve Memorial Sloan Kettering Cancer Center’dan araştırmacılar olarak tanımlandı. Sonuçlar, Journal of Clinical Oncology’da yayımlandı. Araştırmanın hedeflediği temel sorun, sigara kullanımının kanser tanısından sonra da yaygın biçimde devam etmesi ve tütün kullanımının klinik gidişatla olumsuz ilişkisi bulunmasına rağmen, kanser bakım ortamlarında kanıta dayalı tütün tedavisine erişimin çoğu zaman sınırlı kalması.

Yeni müdahale, özellikle akademik olmayan ortamlarda uygulanabilirlik gözetilerek kurgulandı. Buna göre, hastaların telehealth üzerinden danışmanlıkla etkileşime girebilmesi ve sigarayı bırakmaya yönelik ilaç/nikotin destekleriyle uyum sağlayabilmesi incelendi. Programın merkezinde, “sürdürülen” yani süreklilik taşıyan sanal davranışsal destek yer alıyor. Bu destek, nikotin replasman tedavisiyle eşleştirilerek nikotin yoksunluğu riskini azaltmayı amaçlayan farmakolojik bir bileşenle tamamlanıyor.

Denemenin randomize tasarımı, topluluk koşullarında gerçekleştirilen bu tür bir dijital müdahalenin etkisini daha kontrollü biçimde değerlendirmeyi hedefledi. Araştırmacılar, hastaların sanal danışmanlığa katılım gösterebilmeleri ve NRT gibi tütün bırakmaya yönelik desteklere devam edebilmeleri halinde, bırakma başarısının artırılabileceği varsayımından hareket etti. Çalışmanın raporladığı temel bulgu, söz konusu bileşenlerin birlikte kullanıldığı programın quit oranlarını önemli ölçüde yükseltmesi.

Bu sonuçlar, sigarayı bırakma çabalarının yalnızca kısa süreli müdahalelerle değil, tanıdan sonraki dönemde devam eden bir destek modeliyle de güçlendirilebileceğine işaret ediyor. Kanser hastalarında bırakma programlarının etkisini değerlendiren çalışmaların ortak mesajı, davranışsal danışmanlığın farmakolojik destekle bir araya geldiğinde daha güçlü sonuçlar üretebildiği yönünde. Ancak bu yeni denemenin öne çıkan yanı, yaklaşımın özellikle non-akademik kanser bakım ortamlarına uyarlanabilirliğinin test edilmiş olması.

Klinik uygulama açısından bulgular, tele-tedavi ve nikotin replasman tedavisinin bir arada sunulduğu, süreklilik gösteren bir yapı sayesinde kanser bakım zincirinde tütün tedavisine erişimin genişleyebileceği düşüncesini destekliyor. Yine de araştırma bulguları, hastaların bireysel koşullarına göre değerlendirilmesi gereken tıbbi bir kararı temsil ediyor; tütün bırakma yaklaşımı planlanırken kanser tedavisinin türü, eşlik eden durumlar ve ilaç etkileşimleri gibi etmenlerin dikkate alınması gerekir.

Park ve arkadaşlarının raporladığı bu randomize çalışma, toplum temelli bir modelde sürdürülen sanal destek ve NRT’nin kanser hastalarında sigarayı bırakma başarısını artırabildiğini gösteren erken ama güçlü kanıtlar sunuyor. Bulgular, gelecek çalışmaların müdahalenin uzun vadeli etkisini, farklı hasta gruplarındaki performansını ve uygulama maliyetleri/erişim parametrelerini daha da ayrıntılandırmasına zemin hazırlıyor.

Sustained virtual smoking cessation doubles quit rates for cancer patients

Journal of Psychiatric Research dergisinde yayımlanan çalışma, tütün kullanımında beyindeki ödül devreleri ile özdenetim mekanizmaları arasındaki dengenin nasıl değiştirilebileceğine odaklanıyor. Araştırmanın temel yaklaşımı, bağımlılığın yalnızca alışkanlık değil, aynı zamanda karar verme, dürtü denetimi ve ödül beklentisiyle ilişkili sinir ağlarında oluşan bir dengesizlik olduğudur. Bu nedenle çalışma, sigara bırakma tedavilerinde beyni doğrudan hedefleyen müdahalelerin, klasik yöntemlere yeni bir tamamlayıcı yol açıp açamayacağını değerlendirdi.

rTMS, kafa derisi üzerinden uygulanan manyetik darbelerle belirli beyin bölgelerinin etkinliğini noninvaziv biçimde değiştiren bir yöntem olarak biliniyor. Klinik nörobilimde depresyon gibi bazı alanlarda kullanımına dair deneyim birikmiş olsa da, bağımlılık tedavisinde hangi devrelerin nasıl modüle edilmesinin en yararlı olacağı hâlâ araştırılıyor. Bu çalışma, özellikle iki kritik bölgeye odaklandı: yürütücü işlevler, planlama ve dürtü kontrolünde önemli rol oynayan dorsolateral prefrontal korteks yani DLPFC ile ödül işleme ve istek duygusuyla bağlantılı medial orbitofrontal korteks yani mOFC.

Bilim insanlarının ilgi noktası, bu iki bölgenin sigara içme davranışını farklı yönlerden yönettiği düşüncesine dayanıyor. DLPFC, bireyin kısa vadeli dürtülere rağmen uzun vadeli hedeflere bağlı kalmasına yardımcı olan üst düzey bilişsel kontrol ağlarının parçası. mOFC ise bir ödülün beklenen değerini, duygusal önemini ve istek uyandırıcı yönünü kodlamada rol oynuyor. Nikotin bağımlılığında, bu sistemlerin birbirine göre dengesi bozulduğunda, sigara içme dürtüsü daha baskın hale gelebiliyor. Çalışmanın klinik önemi de tam burada ortaya çıkıyor: Araştırmacılar, kontrol ağlarını güçlendirme ya da ödül-istek sinyallerini zayıflatma stratejilerinin davranış üzerinde etkili olup olmadığını test etti.

Dünyada önlenebilir ölümlerin başlıca nedenlerinden biri olmaya devam eden sigara kullanımı, bırakma ilaçları ve davranışsal desteklere rağmen birçok kişide nüks riskiyle karşılaşıyor. Özellikle ilk haftalar, yoksunluk belirtileri ve güçlü içme isteği nedeniyle kritik kabul ediliyor. Bu nedenle araştırmacılar, egzersizin yalnızca uzun vadeli sağlık kazanımları açısından değil, bırakma girişimlerinin en kırılgan dönemlerinde de destekleyici olup olmadığını incelemeyi amaçladı.

Derleme, Mart 2025’e kadar yayımlanmış 59 randomize kontrollü çalışmayı kapsıyor ve 9 binden fazla katılımcının verilerini bir araya getiriyor. Çalışmaların 43’ü düzenli egzersiz programlarının daha uzun vadeli etkilerine odaklanırken, 16’sı tek bir egzersiz seansının nikotin isteği üzerindeki kısa süreli etkisini inceledi. Bu ayrım önem taşıyor; çünkü sigara bırakma araştırmalarında hem günler ve haftalar içinde gelişen alışkanlık kırılmaları hem de birkaç dakika ya da saat içinde ortaya çıkan istek dalgaları klinik açıdan belirleyici olabiliyor.

Elde edilen sonuçlar, egzersiz eğitiminin sigaradan kalıcı uzak durmayı mütevazı ama anlamlı ölçüde destekleyebildiğini gösterdi. 6 bin 600’den fazla kişinin yer aldığı çalışmalarda, egzersiz müdahalesi alan katılımcıların sürekli abstinans sürdürme olasılığı kontrol gruplarına kıyasla yüzde 15 daha yüksekti. Ayrıca yedi günlük nokta prevalans abstinansı olarak adlandırılan, son bir haftada hiç sigara içmemiş olma ölçütünde de yüzde 21’lik bir artış saptandı. Bu tür ölçümler, bırakma çalışmalarında kısa dönem başarıyı değerlendirmek için sık kullanılan göstergeler arasında yer alıyor.

Daha dikkat çekici bulgu ise tek bir egzersiz seansının nikotin isteğini hızlı biçimde azaltabilmesi oldu. Derlemenin bu kısmı, sigara içme dürtüsünün akut yönetimi açısından egzersizin potansiyelini ortaya koyuyor. Araştırmaların bulguları, kısa süreli fiziksel aktivitenin anlık craving olarak tanımlanan içme isteğini baskılayabildiğini ve bazı kişilerde yoksunluk hissini hafifletebildiğini gösteriyor. Bunun nasıl gerçekleştiği tam olarak tek bir mekanizmayla açıklanmıyor; ancak dikkat dağıtma, duygudurum iyileşmesi, stres tepkisinin geçici olarak düzenlenmesi ve nikotin yoksunluğuna eşlik eden huzursuzluğun azalması olası açıklamalar arasında görülüyor.

Bilim insanları yine de bu sonuçların “mucizevi” bir çözüm anlamına gelmediğinin altını çiziyor. Derleme, egzersizin sigarayı bırakmada yardımcı olabileceğini, ancak tek başına her birey için yeterli olmayabileceğini ortaya koyuyor. Ayrıca çalışmalar arasında egzersiz türü, yoğunluğu, süresi ve eşlik eden destek yöntemleri bakımından farklılıklar bulunuyor. Bu nedenle mevcut kanıtlar, egzersizin standart bırakma tedavilerine eklenebilecek değerli bir destek olarak görülmesini daha uygun kılıyor.

Özellikle aerobik egzersiz ve yüksek yoğunluklu interval antrenman gibi farklı fiziksel aktivite biçimlerinin etkileri de inceleme kapsamına girdi. Ancak derlemenin temel mesajı, belli bir “en iyi” egzersiz reçetesinden çok, düzenli hareketin sigara bırakma sürecinde davranışsal bir tampon görevi görebileceği yönünde şekilleniyor. Uzmanlara göre bu durum, klinik uygulamada hastalara uygulanabilir ve düşük maliyetli bir seçenek sunabilir; yine de egzersiz programlarının bireyin sağlık durumu, kondisyon düzeyi ve bırakma planıyla uyumlu olması gerekiyor.

Bu tür sistematik derlemelerin önemi, tek tek çalışmaların ötesine geçerek daha geniş bir kanıt çerçevesi sunmasından geliyor. Randomize kontrollü çalışmalar, nedensel ilişkiyi değerlendirmede güçlü bir tasarım sağlasa da, katılımcı profilleri ve müdahale biçimleri değişebiliyor. ARENA ekibinin çalışması, farklı örneklemleri bir araya getirerek egzersizin hem kısa hem de uzun vadeli etkilerine ilişkin daha dengeli bir tablo oluşturuyor. Bu da sağlık profesyonelleri için, sigara bırakma planı hazırlanırken egzersizin neden dikkate alınması gerektiğine dair daha somut bir zemin sağlıyor.

Toplamda bulgular, fiziksel aktivitenin sigara bırakma girişimlerinde yardımcı bir araç olarak ciddi biçimde değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Özellikle ani sigara isteğinin zorlayıcı olduğu anlarda, tek bir egzersiz seansının bile geçici bir rahatlama sağlayabilmesi, davranışsal destek stratejilerine yeni bir seçenek ekliyor. Araştırmacılar için bir sonraki adım, hangi egzersiz türünün, hangi yoğunlukta ve hangi zamanlamayla en etkili olduğunun daha net biçimde belirlenmesi olacak.

Şimdilik verilerin söylediği şey açık: Egzersiz, sigarayı bırakmaya çalışan kişiler için yalnızca uzun vadeli bir yaşam tarzı önerisi değil, aynı zamanda nikotin isteğiyle baş etmede ölçülebilir bir destek olabilir. Ancak bu etki, tıbbi ve davranışsal bırakma yöntemlerinin yerine değil, onların yanında düşünülmeli.

Güney Carolina Tıp Üniversitesi’nden (MUSC) yayımlanan yeni bilimsel analiz, tam da bu noktaya odaklanıyor: İnsanlar elektronik sigaraların riskini nasıl algılıyor ve bu algı sigarayı bırakma davranışını nasıl etkiliyor? Çalışma, tütün ürünleri arasında var olduğu kabul edilen “risk sürekliliği” fikrinin topluma ne ölçüde doğru aktarılabildiğini anlamaya çalışıyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi’nin benimsediği bu yaklaşımda, yanarak tüketilen tütün ürünleri en yüksek risk grubunda yer alırken, nikotini buharlaştırarak ileten elektronik sigaralar genellikle daha düşük toksik maruziyetle ilişkilendiriliyor. Buna karşın, gerçek risk düzeyi ile kamuoyundaki algı arasında belirgin bir fark oluşmuş durumda.

Bilimsel arka plan oldukça net: Geleneksel sigaralar, tütünün yanması sırasında binlerce kimyasalın ve çok sayıda kanserojen maddenin açığa çıkmasına yol açıyor. Elektronik sigaralar ise yanma içermedikleri için bu yoğun toksik yükü üretmiyor; yine de tamamen risksiz değiller. Aerosolün içeriği, kullanılan sıvı, cihazın tasarımı ve kullanım biçimi gibi etkenler maruziyeti değiştirebiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, elektronik sigaraları “zararsız” değil, fakat çoğu durumda yanıcı sigaralardan farklı bir risk profiline sahip ürünler olarak değerlendiriyor.

MUSC’nin analizinin dikkat çektiği nokta, bu bilimsel ayrımın kamu algısına birebir yansımaması. Son yıllarda giderek daha fazla Amerikalı, elektronik sigaraları geleneksel sigaralarla eşit ya da daha yüksek riskli görmeye başladı. Bu yanlış algı, bazı kullanıcıların sigarayı bırakmak için daha az zararlı bir geçiş seçeneğine yönelmesini zorlaştırabilir. Halk sağlığı uzmanlarına göre riskin olduğundan fazla algılanması, özellikle mevcut sigara kullanıcılarının bırakma denemelerinde önemli bir bariyer haline gelebiliyor; çünkü insanlar bazen daha az zararlı olabilecek alternatifleri denemekten kaçınabiliyor.

EVALI olayı bu algının şekillenmesinde kritik rol oynadı. 2019’daki akciğer hasarı salgını, elektronik sigara kullanımına ilişkin haberlerin yoğun biçimde gündeme taşınmasına neden oldu. O dönem ortaya çıkan vaka kümeleri, özellikle medya görünürlüğü sayesinde geniş bir korku dalgası yarattı. Her ne kadar EVALI vakalarının önemli bir bölümü belirli yasa dışı veya düzenlenmemiş ürünlerle bağlantılı olsa da, kamuoyunda oluşan genel izlenim çoğu zaman tüm vaping ürünlerine yayıldı. Bu durum, risk iletişiminin ne kadar hassas olması gerektiğini bir kez daha gösterdi.

Sağlık iletişimi açısından mesele yalnızca ürün güvenliğiyle sınırlı değil; bilginin nasıl çerçevelendiği de önemli. Tütünle ilişkili kararlar, bireylerin yalnızca biyolojik risk hesaplarıyla değil, aynı zamanda haber akışı, sosyal çevre, kişisel deneyim ve kurumlara duyulan güvenle de belirleniyor. Risk algısı bozulduğunda, insanlar ya gereğinden fazla panikleyebiliyor ya da riskleri hafife alabiliyor. Her iki durumda da hedeflenen halk sağlığı mesajı etkisini kaybedebiliyor. Bu nedenle uzmanlar, elektronik sigaraların ne olduğu kadar ne olmadığı konusunda da açık ve tutarlı iletişim kurulması gerektiğini savunuyor.

Çalışmanın bir diğer önemli boyutu, sağlık eşitsizlikleriyle ilişkili. Sigara bırakma girişimleri ve tütün kaynaklı hastalık yükü, toplumsal gruplar arasında eşit dağılmıyor. Daha yüksek bağımlılık düzeyi, sağlık hizmetine erişim farkları ve yanlış bilgilere maruziyet, bazı topluluklarda bırakma süreçlerini daha da zorlaştırabiliyor. Elektronik sigaraların riskine dair aşırı olumsuz algı, bazı gruplarda sigaradan uzaklaşmayı destekleyecek alternatiflerin benimsenmesini azaltabilir. Buna karşılık, riskin olduğundan düşük sunulması da özellikle gençler arasında yeni nikotin kullanımını teşvik etme tehlikesi taşıyor.

Bu dengenin kurulması, nikotin bağımlılığıyla mücadelede önemli bir halk sağlığı sınavı olarak görülüyor. Araştırmacılar, e-sigara risklerinin tartışılmasında tek yönlü mesajların yeterli olmadığını, ürünler arasındaki farkların bilimsel temelde anlatılması gerektiğini vurguluyor. Yanıcı sigaralar ile elektronik sigaralar arasındaki farkı doğru aktarmak, mevcut sigara kullanıcılarının daha bilinçli karar vermesine yardımcı olabilirken, nikotin başlama riskini artırmayacak dikkatli bir iletişim dilini de gerektiriyor.

MUSC çalışması, sigara bırakma stratejilerinde risk algısının yalnızca yan bir konu olmadığını, doğrudan davranışı etkileyen temel bir unsur olduğunu hatırlatıyor. EVALI sonrası oluşan algı kayması, bilimsel veriler ile toplumsal kanaat arasındaki boşluğun ne kadar genişleyebileceğini gösterdi. Önümüzdeki dönemde halk sağlığı uzmanları için asıl zorluk, elektronik sigaraların ne bir mucize çözüm ne de geleneksel sigarayla birebir aynı riskte ürünler olarak sunulmadan, kanıta dayalı biçimde anlatılması olacak. Sigara bırakma çabalarının başarısı, giderek daha fazla, riskin doğru anlaşılmasına bağlı görünüyor.