QALY, yaşam süresini sağlıkla ilişkili yaşam kalitesiyle birleştiren tek bir gösterge sunarak farklı müdahalelerin sonuçlarını karşılaştırmayı mümkün kılıyor. Ancak karar süreçlerinde önemli olan yalnızca hesaplanan QALY kazanımı değil; bu kazanımın toplum tarafından nasıl “fiyatlandırıldığı” ve hangi düzeyde ek kaynak harcamasının kabul edilebilir görüldüğü. Çalışmanın odağı tam da bu noktada şekilleniyor.

Araştırmacılar, İran’da yaşayan yaşlı yetişkinlerle anket yöntemi kullanarak QALY iyileştirmelerine yönelik ödeme isteğini ölçmeyi hedefledi. Sağlık ekonomisi literatüründe tercihlerin ve değer algısının, yaş grupları arasında farklılık gösterebildiği biliniyor. Yaşlıların sağlık durumu, aile içindeki rol değişimleri ve yaşam önceliklerinin zaman içinde evrilmesi, aynı klinik faydaya farklı bir anlam yüklenmesine yol açabiliyor. Bu nedenle çalışma, sağlık ekonomisi çalışmalarında kimi zaman yeterince temsil edilmeyen bir grubu merkeze alarak tercihler ile ekonomik değerlendirmeler arasındaki bağı daha görünür hale getirmeyi amaçlıyor.

Çalışmanın yaklaşımı, QALY gibi kaliteye uyarlanmış ölçümlerin “teknik” bir hesap çıktısı olmasının ötesine geçerek, bu çıktının karar vericilerin hangi bütçe düzeylerinde benimsediğini anlamayı hedefliyor. QALY temelli maliyet-etkililik değerlendirmeleri, farklı sağlık müdahalelerini aynı eksende kıyaslamaya yarasa da, ödeme isteği bulguları bu kıyasların toplumsal kabul edilebilirliğini test etmeye yardımcı oluyor. Başka bir deyişle, araştırma QALY kazanımının sayısal olarak ne ifade ettiğini değil, aynı zamanda yaşlı bireylerin bu kazanımı elde etmek için hangi ekonomik bedeli üstlenmeye ne ölçüde hazır olduğunu inceleyerek değeri “insan tercihleri” üzerinden ölçmeye çalışıyor.

Yaşlı popülasyonların sağlık politikalarında daha fazla ağırlık kazandığı bir dönemde, böyle bir ölçümün önemi artıyor. Yaşlıların sağlık kazanımlarına bakışını yansıtan WTP tahminleri, kaynak tahsisi tartışmalarında maliyet-etkililik sonuçlarına eşlik edebilecek tamamlayıcı bir perspektif sunabilir. Araştırmacılar, elde edilen WTP değerleriyle QALY iyileştirmeleri için pratikte hangi düzeyde değerin söz konusu olabileceğini nicel hale getirmeyi, böylece karar vericilerin değerlendirmelerini daha yerel tercihleri dikkate alacak şekilde güçlendirmeyi amaçladıklarını belirtiyor.

Bu çalışma, sağlık ekonomisinde kullanılan ölçütlerin toplumsal tercih boyutuyla birlikte ele alınması gerektiğine işaret ediyor. Bununla birlikte, anket tabanlı ödeme isteği çalışmalarında yanıtların; soruların çerçevelenmesi, bireylerin ödeme kapasitesi algısı ve risk/tercih yorumları gibi etkenlerden etkilenebileceği de genel olarak akılda tutulmalı. Araştırmanın bulguları, QALY’nin hesaplanabilir bir çerçeve sunduğunu doğrularken, bu çerçevenin toplumsal düzeyde nasıl karşılık bulduğunu göstermek açısından yeni bir katkı niteliğinde.

Valuing a Quality-Adjusted Life Year (QALY): willingness to pay among older adults in Iran. çalışması, yaşlıların sağlık kalitesi kazanımlarına verdikleri değeri ekonomik bir dile çevirmeye odaklanarak, İran özelinde ve yaşa dayalı tercih farklılıklarını dikkate alan sağlık değerlendirmeleri için veri sağlamayı hedefliyor.

Willingness to Pay for Quality-Adjusted Life Years Among Older Adults in Iran

Yorumda ayrıntılı biçimde ele alınan temel meselelerden biri, anlaşmaya eşlik eden ilaç fiyatlandırma çerçevelerindeki değişiklikler. Mevcut gönüllü fiyatlandırma ve erişim anlaşmalarının yerini, ABD’li ilaç şirketlerinin beklentileriyle uyumlu hale getirilmiş daha esnek ancak maliyetli bir yapının alacağı belirtiliyor. Bununla birlikte, Ulusal Sağlık ve Klinik Mükemmeliyet Enstitüsü’nün (NICE) sağlık teknolojisi değerlendirmelerinde kullandığı maliyet-etkililik eşiklerinin yükseltilmesi gündemde. Pratikte bu, daha önce kamu kaynakları açısından kabul edilebilir bulunmayan yüksek fiyatlı ilaçların geri ödeme kapsamına alınması anlamına gelecek. Kalite ayarlı yaşam yılı (QALY) başına geleneksel olarak 20.000 ila 30.000 sterlin arasında seyreden eşik değerlerin yukarı çekilmesi, her yeni onaylanan ilaçla birlikte NHS bütçesinden çıkacak paranın katlanarak büyümesine neden olabilir.

Hükümetin yeni ilaçlara yönelik harcama taahhüdü, bu tabloyu daha da çarpıcı kılıyor. Ulusal gelirin yüzde 0,3’ü seviyesinde olan mevcut markalı ilaç harcamalarının, 2036 yılına kadar en az yüzde 0,6’ya çıkarılması hedefleniyor. Ara hedefler ise 2028’de yüzde 0,35, 2030’da ise yüzde 0,40 olarak belirlenmiş durumda. Bugünkü gayrisafi yurtiçi hasıla büyüklüğü dikkate alındığında, söz konusu artış yıllık yaklaşık 7,5 milyar sterlinlik ek bir finansman yükü anlamına geliyor. Üstelik bu kaynağın büyük kısmı, patent koruması altındaki yeni nesil biyolojik ilaçlar ve onkoloji tedavileri gibi yüksek maliyetli ürünlere aktarılacak. Sağlık ekonomistleri, bu ilave harcamanın mevcut NHS hizmetlerinden kesinti yapılmadan karşılanmasının mümkün olmadığını vurguluyor. Aile hekimliği randevuları, elektif cerrahiler, ruh sağlığı destek programları ve koruyucu sağlık yatırımları gibi alanlardan kaydırılacak bütçenin, sistemin genel dayanıklılığını zayıflatacağı öngörülüyor.

The BMJ yorumu, bu senaryonun yalnızca finansal bir mesele olmadığını, doğrudan halk sağlığına yansıyacak sonuçlar doğurabileceğini belirtiyor. Kaynakların pahalı ilaçlara kaydırılması, toplumun geniş kesimlerine fayda sağlayan temel sağlık hizmetlerinde daralmaya yol açabilir. Örneğin, bütçe kısıtlamaları nedeniyle tarama programlarının sıklığının azaltılması, bulaşıcı hastalık sürveyans sistemlerinin yavaşlaması ya da sağlık personeli istihdamında dondurmalara gidilmesi, uzun vadede önlenebilir hastalık yükünü artıracaktır. Bu durum, Birleşik Krallık’ta son yıllarda iyileşme sancıları yaşayan sağlık eşitsizliklerini derinleştirme riski taşıyor. Düşük gelirli gruplar ve kronik hastalığı olan bireyler, temel sağlık hizmetlerine erişim daraldığında en çok etkilenen kesimler arasında yer alıyor.

Öte yandan, anlaşmanın yaşam bilimleri sektörüne getireceği canlılık da göz ardı edilmiyor. Gümrük vergilerinin sıfırlanması, Birleşik Krallık merkezli ilaç firmalarının ABD pazarında daha rekabetçi fiyatlar sunmasına olanak tanıyacak. Bu durum ihracat gelirlerini artırabilir ve klinik araştırmalar için ülkeye daha fazla doğrudan yabancı yatırım çekilmesini sağlayabilir. Ancak yorum yazısına göre, bu ticari faydanın sağlık sisteminde yaratacağı mali boşluğu kapatmaya yetmediği gibi, asıl faturayı vergi mükelleflerinin ve hastaların ödemesine neden olacak bir mekanizma ortaya çıkıyor. Uzun yıllar boyunca ilaç harcamalarını kontrol altında tutabilmek için NICE’ın maliyet-etkililik değerlendirmelerine güvenen NHS, artan eşik değerlerle birlikte bu enstrümanı kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya.

Uzmanlar, hükümetin 2036 hedefine giden yolda atacağı adımların şeffaf bir kamuoyu tartışmasına açılması gerektiğini vurguluyor. Aksi takdirde, sağlık bütçesindeki önceliklerin sessizce yeniden belirlenmesi, demokratik hesap verebilirlik ilkesini zedeleyebilir. Ayrıca, hangi ilaçların geri ödeneceğine dair kararlarda yalnızca QALY eşikleri değil, bütçe etkisi analizleri ve toplumsal değer yargıları da dikkate alınmalı. The BMJ’deki yorum, karar alıcıların kısa vadeli ticari kazanımlar uğruna sağlık sisteminin uzun vadeli sürdürülebilirliğini riske atmaması gerektiği konusunda net bir uyarı niteliğinde. Bu eleştirel bakış, anlaşmanın ilerleyen dönemde yaratacağı somut mali verilerle birlikte daha da güçlenecek gibi görünüyor.