Araştırmacılar, 16 yaş ve üzerindeki ve kendini “halen sigara içen” olarak tanımlayan toplam 9.996 katılımcıdan elde edilen tekrarlı kesitsel anket verilerini inceledi. Çalışma, katılımcıların altı aylık bir zaman aralığında satın alma davranışlarını nasıl şekillendirdiğine odaklandı ve bu kapsamda 2023 ile 2025’teki eğilimler karşılaştırıldı. Çalışmanın temel bulgusu, 2025’te sigara içenlerin %23,1’inin en az bir kez kaçak kaynaklardan tütün satın aldığını bildirmesi oldu. Bu oran, 2023’te %12,2 düzeyindeydi.

Veriler aynı zamanda çoğunluğun yasal kanallardan alışverişe devam ettiğini gösteriyor. Katılımcıların %76,9’u tütünü yalnızca yasal satış noktalarından temin ettiğini belirtti. Ancak yasa dışı kanallardan en az bir kez alışveriş yaptığını söyleyenlerin oranındaki artış, pazardaki satın alma stratejilerinde değişime işaret ederek, ekonomik baskıların bireylerin tercihlerini etkileyebileceğine dair yorumlara alan açıyor.

Çalışmanın dikkat çeken yanı, artışın tek bir döneme özgü görünmemesi ve belirli bir zaman penceresinde (2023 ve 2025 karşılaştırması) gözlenebilmesidir. Elde edilen bulgular, bazı sigara içenlerin fiyat ve erişilebilirlik gibi etkenler nedeniyle piyasaya dair davranışlarını yeniden düzenleyebileceğini düşündürüyor. Araştırmada, katılımcıların “piyasaya yaklaşım biçimlerinin” hem ekonomik zorlanmayı hem de zaman içinde değişen tedarik ortamını yansıtıyor olabileceği belirtiliyor.

Kaçak tütün, yalnızca yasal düzenleme açısından değil, halk sağlığı açısından da önem taşıyor. Yasa dışı ürünlerin hangi koşullarda üretildiği ve piyasaya sunulduğu genellikle denetlenmediğinden, tüketiciler açısından ürün güvenliği ve içerik tutarlılığı gibi konularda riskler gündeme gelebiliyor. Ayrıca kaçak tedarik kanalları, vergi kaybı ve düzenleyici çerçeveyi aşındırma gibi etkilerle de kamu sağlığı politikalarının hedeflerini zorlaştırabiliyor. Bu çalışma, sigara içen davranışlarının arka planında “satın alma yeri” değişiminin izlenmesi gerektiğini vurgulayan bir veri noktası olarak değerlendiriliyor.

Nicotine & Tobacco Research’te yayımlanan bu araştırma, özellikle “smokefree generation” (dumansız nesil) yaklaşımını hedefleyen politika tartışmaları sürerken, sigara içenlerin tedarik tercihlerinin nasıl evrildiğini anlamaya yönelik bir katkı sunuyor. Bununla birlikte çalışma, anket yoluyla bildirime dayandığı için bulguların yorumlanmasında temkinli olunması gerektiğine işaret eden tipte sınırlılıklar taşıyabilir. Yine de 2023’ten 2025’e uzanan dönem farkı, kaçak tütün pazarının etkisinin arttığına dair güçlü bir sinyal olarak dikkat çekiyor.

Araştırma, küresel ölçekte bir ivme yakalandığını gösterse de, vergilerin benimsenme hızının bölgeler arasında oldukça dengesiz dağıldığını da net biçimde ortaya koyuyor. En dikkat çekici bulgulardan biri, Güney Asya’nın bu alanda öncü konuma gelmesi. Bölgedeki ülkelerin yarısı şekerle tatlandırılmış içecekleri vergilendirmiş durumda. Güneydoğu ve Doğu Asya da yaklaşık yüzde 48’lik benimseme oranıyla bu eğilimi yakından izliyor. Buna karşılık Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya’da oran yalnızca yüzde 17’de kalıyor.

Bu farklılık, halk sağlığı politikalarının yalnızca bilimsel kanıtlardan değil, aynı zamanda ekonomik öncelikler, siyasi irade, sanayi etkisi ve idari kapasite gibi birçok etmenden etkilendiğini hatırlatıyor. Çalışmayı yürüten ekip, şekerli içecek vergilerinin tip 2 diyabet, obezite ve kardiyovasküler hastalıklar gibi diyetle ilişkili kronik hastalıkların artışına karşı bir mali müdahale olarak öne çıktığını vurguluyor. Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Kalp Derneği gibi kuruluşların da bu tür vergilere destek veren yaklaşımı, politikaların meşruiyetini güçlendiren önemli bir arka plan oluşturuyor.

Şekerli içecekler, yüksek miktarda serbest şeker içermeleri nedeniyle enerji alımını artırırken doygunluk hissi sağlamayan ürünler arasında yer alıyor. Bu özellik, özellikle çocuklar ve gençler arasında düzenli tüketim durumunda kilo artışı ve metabolik riskler açısından endişe yaratıyor. Vergi politikaları, tek başına bir çözüm olmasa da, tüketici davranışını fiyat üzerinden etkilemeyi amaçlayan en görünür kamu müdahalelerinden biri olarak değerlendiriliyor. Ekonomi ve sağlık politikası literatüründe, fiyat artışlarının talebi azaltabildiği; ancak etkinin verginin tasarımına, oranına ve ürün kapsamına bağlı olarak değiştiği biliniyor.

Çalışmanın dikkat çekici yönlerinden biri de yüksek gelirli ülkelerdeki tabloyu basit bir ayrıma indirgememesi. Verilere göre yüksek gelirli ülkelerin yalnızca yüzde 29’u bu vergileri uygulamış durumda. Bu oran, ekonomik gelişmişlik düzeyinin otomatik olarak daha güçlü halk sağlığı vergileri anlamına gelmediğini gösteriyor. Başka bir deyişle, vergi politikalarının benimsenmesi, gelir düzeyinden çok siyasi öncelikler ve kurumsal hazırlıkla ilişkili görünüyor.

Yine de bölgeler arasındaki uçurum, küresel sağlık eşitsizliklerinin başka bir yüzünü açığa çıkarıyor. SSB vergilerinin en düşük benimsenme oranına sahip olduğu Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya’da, sağlık sistemleri kronik hastalık yüküyle zaten mücadele ederken bu tür önleyici mali araçların geri planda kalması dikkat çekiyor. Araştırmacılar, sağlık motivasyonlu vergilerin yaygınlaşmasının yalnızca tüketimi azaltma amacı taşımadığını; aynı zamanda devletlerin gelirlerini daha sağlığı destekleyici biçimde yönlendirme fırsatı sunduğunu da işaret ediyor.

Ancak uzmanlar için en önemli soru, vergilerin kağıt üzerinde kabul edilmesinden çok nasıl uygulandığı. İçeceğin şeker içeriğine göre kademelendirilmiş vergiler ile tek oranlı vergiler arasında etkiler farklılaşabiliyor. Ayrıca üreticilerin formül değiştirmesi, küçük şişe boyutlarına yönelmesi ya da pazarlama stratejilerini değiştirmesi gibi davranışlar da sonuçları etkileyebiliyor. Bu nedenle, verginin etkinliği yalnızca yürürlüğe girmesine değil, tasarımının netliğine ve zaman içinde izlenmesine bağlı.

Tufts ekibinin çalışması, bu nedenle salt bir politika envanteri olmaktan öteye geçiyor. 34 yıllık zaman diliminde 183 ülkeyi kapsayan geniş veri seti, küresel sağlık yönetişiminin hangi coğrafyalarda hızlandığını, hangi bölgelerde ise dirençle karşılaştığını gösteren nadir bir çerçeve sunuyor. Bulgular, şekerli içecek vergilerinin artık marjinal bir fikir olmadığını; aksine birçok ülkenin kronik hastalıklarla mücadelede başvurduğu yerleşik bir araç haline gelmeye başladığını düşündürüyor.

Yine de araştırmanın işaret ettiği asıl mesaj, tek bir modelin her ülkeye uymadığı yönünde. Gelişmişlik düzeyi, sağlık yükü ve siyasi yapı farklı olsa da, artan diyabet ve kalp-damar hastalığı yükü ülkeleri benzer sorularla karşı karşıya bırakıyor: Tüketimi azaltmanın maliyeti nasıl paylaşılmalı, önleyici politikaların yükü kimin üstlenmeli ve sağlığı önceleyen vergiler ne ölçüde toplumsal destek bulmalı? Bu soruların yanıtı ülkeden ülkeye değişse de, araştırmanın çizdiği küresel tablo, şekerli içecek vergilerinin önümüzdeki yıllarda sağlık politikalarının daha merkezi bir parçası olacağını gösteriyor.

Analizin en dikkat çekici sonucu, yüksek gelirli ülkelerde obezite oranlarının son yıllarda belirgin biçimde yavaşlaması, bazı yaş ve cinsiyet gruplarında ise plato yapması ya da gerileme göstermesi oldu. Buna karşılık düşük ve orta gelirli ülkelerde artışın devam ettiği, hatta birçok yerde hızlandığı görülüyor. Araştırmacılar, bu ayrışmanın küresel obezite krizinin artık tek bir çizgide ilerleyen bir salgın olarak okunamayacağını ortaya koyduğunu belirtiyor.

Çalışmanın ölçeği, onu alanındaki en güçlü veri setlerinden biri haline getiriyor. Dört on yılı aşan zaman dilimini kapsayan ölçümler, ülkeler arasındaki farklı beslenme örüntülerini, kentleşme hızını, yaşam biçimi değişimlerini ve sağlık sistemlerinin etkisini aynı çerçevede değerlendirme olanağı sundu. Bu yaklaşım, yalnızca yetişkinleri değil, çocukluk dönemine ait ölçümleri de dikkate alması bakımından ayrıca önem taşıyor.

Bu noktada İspanya’dan gelen veriler, analiz için kritik bir katkı sağladı. Granada Üniversitesi’nin PREFIT projesi kapsamında toplanan veriler, üç ile beş yaş arasındaki okul öncesi çocukların fiziksel uygunluk ve obezite ölçümlerini içeriyor. PROFITH araştırma grubu tarafından, Spor ve Sağlık Ortak Enstitüsü bünyesinde koordine edilen bu girişim, çocukluk çağındaki erken göstergelerin küresel obezite değerlendirmelerine daha güçlü biçimde dâhil edilmesine yardımcı oldu. Çalışmanın İspanya ayağı, ülkenin farklı bölgelerine yayılan ve on üniversitenin katkıda bulunduğu geniş bir örneklemle oluşturuldu.

Uzmanlara göre erken çocukluk dönemine ait veriler, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkabilecek metabolik riskleri anlamak için özellikle değerli. Çünkü obezite çoğu zaman yalnızca yetişkinlikte ortaya çıkan bir sorun değil; yaşamın ilk yıllarında başlayan beslenme ve hareket örüntülerinin uzun vadeli etkileriyle şekilleniyor. Bu nedenle preschool yaş grubundan elde edilen ölçümler, küresel eğilimlerin yalnızca mevcut durumunu değil, gelecekteki seyrini de anlamaya katkı sağlıyor.

Yeni analiz, 20. yüzyılın son çeyreğinde obezite oranlarının keskin biçimde yükseldiğini, ancak bu eğilimin son dönemde birçok gelişmiş ülkede aynı ivmeyle sürmediğini ortaya koyuyor. Araştırma, özellikle bazı bölgelerde kilo artışının yavaşladığını, bu yavaşlamanın ise muhtemelen toplum temelli önleme politikaları, daha iyi farkındalık, şehir planlaması ve sağlık hizmetlerine erişim gibi çok sayıda etkenin birleşimiyle ilişkili olabileceğini düşündürüyor. Bununla birlikte, çalışma nedensel bir değerlendirme sunmuyor; dolayısıyla tek bir faktöre işaret etmek mümkün değil.

Gelişmekte olan ülkelerdeki tablo ise daha kaygı verici. Burada kentleşme, işlenmiş gıdalara erişimin artması, fiziksel aktivite düzeylerinin düşmesi ve ekonomik eşitsizliklerin beslenme kalitesini sınırlaması gibi etkenler obezite artışını beslemeye devam ediyor. Araştırmacılar, bu bölgelerde sağlık sistemlerinin çoğu zaman hem enfeksiyon hastalıkları hem de kronik hastalıklarla aynı anda mücadele etmek zorunda kaldığını, bunun da obeziteye yönelik uzun vadeli önleme stratejilerini zorlaştırdığını vurguluyor.

Obezite eğilimlerindeki bu eşitsizlik, küresel sağlık politikaları açısından önemli sonuçlar taşıyor. Yüksek gelirli ülkelerde artışın yavaşlaması, sorunun çözüldüğü anlamına gelmiyor; aksine, hastalığın yerini daha karmaşık ve kalıcı bir yönetim ihtiyacına bıraktığını gösteriyor. Öte yandan düşük gelirli ülkelerde hızlanan artış, önleyici müdahalelerin çok daha erken dönemde ve daha sınırlı kaynaklarla hayata geçirilmesini zorunlu kılıyor.

Uzmanlar, obezitenin yalnızca bireysel seçimlerle açıklanamayacağını, gıda çevresi, fiziksel aktivite olanakları, gelir düzeyi, eğitim ve sağlık politikaları gibi belirleyicilerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor. Yeni küresel analiz de tam olarak bu yüzden dikkat çekici: Tek tek ülkelerdeki değişimleri değil, dünyanın farklı bölgelerinde birbirinden ayrışan salgın dinamiklerini aynı anda görünür kılıyor.

Çalışmanın ortaya koyduğu bir diğer önemli mesaj, çocukluk çağı ölçümlerinin gelecekteki sağlık yükünü anlamada merkezî bir rol oynadığı. Erken yaşta fazla kilo görülme sıklığının artması, ilerleyen yıllarda diyabet, kalp-damar hastalıkları ve diğer metabolik sorunların riskini yükseltebiliyor. Bu nedenle araştırmacılar, çocukluk dönemine yönelik verilerin uluslararası analizlerde daha geniş yer bulmasının, önleyici sağlık planlamasını güçlendireceğini savunuyor.

Sonuç olarak çalışma, obezite krizinin sona ermediğini ancak küresel ölçekte homojen bir şekilde ilerlemediğini gösteriyor. Gelişmiş ülkelerde büyüme hızı yavaşlarken, gelişmekte olan dünyada yük artmaya devam ediyor. Bu ayrışma, önümüzdeki yıllarda daha hedefli, bölgeye özgü ve yaş gruplarını gözeten halk sağlığı politikalarına ihtiyaç duyulacağını açık biçimde ortaya koyuyor.

Bu bulgu, veremi yalnızca klinik sonuçları üzerinden ele alan geleneksel yaklaşımı yeniden değerlendirme çağrısı niteliğinde. Araştırmayı önemli kılan nokta, hastalığın ekonomik kaybını soyut bir tahmin yerine sağlık verileriyle ulusal gelir göstergelerini bir araya getirerek hesaplaması. Bilim insanları, disability-adjusted life year yani DALY verilerini Dünya Bankası’ndan alınan gayrisafi yurt içi hasıla istatistikleriyle birleştirerek, hastalığın üretkenlik, çalışma gücü ve ekonomik kapasite üzerindeki etkisini daha geniş bir çerçevede inceledi. DALY, erken ölüm ve hastalık nedeniyle kaybedilen sağlıklı yaşam yıllarını ölçen bir gösterge olduğu için, ekonomik sonuçların sağlık kaybıyla nasıl iç içe geçtiğini anlamada önemli bir araç olarak kabul ediliyor.

Yeni analiz, veremin yarattığı ekonomik zararın dünyanın her yerinde eşit dağılmadığını da ortaya koyuyor. Yükün en ağır kısmı düşük ve orta gelirli ülkelerde yoğunlaşıyor; özellikle Güney Asya ve Sahra altı Afrika, hem hastalık yükü hem de bu yükle baş etme kapasitesi açısından daha kırılgan bir tablo sergiliyor. Bu durum, veremin yalnızca bir enfeksiyon hastalığı değil, aynı zamanda derinleşen eşitsizliklerin de bir göstergesi olduğunu düşündürüyor. Gelir düzeyi düşük ülkelerde sağlık hizmetlerine erişimdeki sınırlılıklar, tanı gecikmeleri ve tedavi sürekliliğini sağlama güçlükleri, ekonomik hasarı daha da büyütebiliyor.

Veremin ekonomik maliyetinin bu denli yüksek olmasının birkaç nedeni var. Hastalık çoğu zaman en üretken yaş gruplarını etkiliyor ve uzun tedavi süreçleri nedeniyle bireylerin iş gücünden uzak kalmasına yol açıyor. Aileler için gelir kaybı, tedavi için yapılan harcamalar ve bakım sorumlulukları bir araya geldiğinde, tek bir hastalık vakası bile hane düzeyinde ciddi finansal sarsıntı yaratabiliyor. Daha geniş ölçekte bakıldığında ise iş gücü verimliliğindeki düşüş, eğitim kesintileri ve sağlık sistemine ek yük, ulusal ekonomilerin büyüme hızını aşağı çekebiliyor. Araştırmanın işaret ettiği yüzde 0,8’lik küresel kayıp, bu zincirleme etkinin toplu büyüklüğünü görünür hale getiriyor.

Veremin bulaşıcı yapısı da ekonomik etkiyi ağırlaştıran bir başka unsur. Hastalık tedavi edilmediğinde ya da geç tanı aldığında toplum içinde yayılmaya devam ediyor, bu da yeni vakalar ve yeni ekonomik kayıplar anlamına geliyor. Klasik halk sağlığı önlemleri, tanı ve tedavi programları açısından hâlâ kritik önem taşısa da bu yeni çalışma, başarı ölçütlerinin yalnızca enfeksiyon sayısını azaltmakla sınırlı kalmaması gerektiğini gösteriyor. Hastalığın önlenmesi, erken tanısı ve tedaviye erişim, aynı zamanda ekonomik dayanıklılığı korumanın da bir parçası haline geliyor.

Uzmanlar için bu tür analizlerin değeri, hastalığın yükünü yalnızca ölüm ve vaka sayılarıyla değil, toplumsal refah ve üretim kapasitesiyle birlikte değerlendirebilmesinde yatıyor. Veremle mücadelede kaynakların nereye yönlendirileceği sorusu, artık yalnızca sağlık bütçesiyle ilgili değil; ekonomik kayıpların en yoğun yaşandığı bölgeler ve nüfus grupları da göz önünde bulundurulmak zorunda. Bu nedenle araştırma, özellikle yüksek yük taşıyan bölgelerde güçlü bir halk sağlığı altyapısı kurulmasının, uzun vadede ekonomik açıdan da rasyonel bir yatırım olduğunu ima ediyor.

Çalışma aynı zamanda küresel sağlık politikalarının eşitlik boyutunu da öne çıkarıyor. Eğer ekonomik yükün büyük bölümü Güney Asya ve Sahra altı Afrika gibi bölgelerde birikiyorsa, verem kontrolüne ayrılan uluslararası desteğin de bu gerçekliğe göre şekillenmesi gerekiyor. Tanı kapasitesinin artırılması, tedaviye erişimin kolaylaştırılması ve sağlık hizmetlerinin kesintisiz sürdürülmesi yalnızca hastalığın yayılımını azaltmaz; aynı zamanda yoksulluk döngüsünü kırmaya da katkı sağlar. Bu bağlamda verem, sağlık ve kalkınma alanlarının birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini hatırlatan en net örneklerden biri olarak öne çıkıyor.

ATS 2026’da sunulan bu değerlendirme, veremin küresel gündemde neden daha güçlü bir ekonomik ve sosyal politika konusu olarak ele alınması gerektiğini açık biçimde ortaya koyuyor. Hastalık, her yıl milyonlarca insanın sağlığını tehdit ederken, dünya ekonomisinin de görünmeyen ama çok büyük bir kısmını tüketiyor. Yeni bulgular, veremle mücadelenin yalnızca klinik bir zorunluluk değil, aynı zamanda büyüme, üretkenlik ve eşitlik açısından stratejik bir ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde veremle ilgili politikaların, halk sağlığı hedeflerinin yanı sıra ekonomik direnç ve sosyal adalet perspektifini de içermesi bekleniyor.