Günümüzde uygulanan yeni nesil dizileme yöntemleri, bir bireyin tüm genomunu kısa sürede tarayabilme olanağı sağlarken, sıklıkla daha önce tanımlanmamış ya da işlevi netleşmemiş binlerce genetik değişiklik ortaya çıkarmaktadır. Bu değişikliklerden bir kısmı, mevcut bilimsel kanıtların patojenik ya da benign olarak sınıflandırmak için yeterli olmadığı VUS kategorisine girmekte ve klinik karar verme süreçlerini zorlaştırmaktadır. Hekimler böyle bir sonuçla karşılaştığında, hastalık riski ya da ilerleyişi hakkında net bir öngörüde bulunamazken, hastalar genellikle belirsizliğin yarattığı kaygıyla baş başa kalmaktadır. ACMG’nin yeni kılavuzu tam da bu noktada, belirsizliği daha yönetilebilir bir düzleme taşıyacak pratik bir sınıflandırma getirmektedir.

Kılavuzun en dikkat çekici yeniliği, VUS’ları “VUS-düşük” ve “VUS-yüksek” olmak üzere iki alt gruba ayırmasıdır. Bu ayrım, laboratuvarların ve klinisyenlerin hangi varyantlar için ek veri toplamanın ya da klinik takibin öncelikli olduğuna karar vermelerini kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. VUS-düşük olarak sınıflandırılan varyantlar, ilerleyen dönemlerde benign olarak yeniden sınıflandırılma olasılığı daha yüksek olan değişiklikleri ifade ederken, acil müdahale ya da yoğun izlem gerektirmeksizin rutin takip protokolleri içinde değerlendirilebileceklerdir. Buna karşılık VUS-yüksek varyantlar, ek araştırmalar sonucunda patojenik olduklarının anlaşılma ihtimali daha fazla olan, dolayısıyla hasta yönetiminde daha proaktif bir yaklaşım gerektiren bulgulardır. Bu katmanlı yapı, hem sağlık kaynaklarının daha verimli kullanılmasına hem de hastaların gereksiz endişe ve tetkiklerden korunmasına katkıda bulunacak bir çerçeve sunmaktadır.

Girişim, bir çocuğun aynı genin iki kusurlu kopyasını, her iki ebeveynden birer tane almasıyla ortaya çıkan çekinik hastalıkların riskini önceden görünür kılmayı amaçlıyor. Bu yaklaşım, klinikte çoğu zaman hastalık ortaya çıktıktan sonra fark edilen kalıtsal tehlikeleri, gebelik öncesi dönemde değerlendirme fırsatı sunuyor. Projeye katılımın gönüllü olması, taramanın bir zorunluluk değil, bilinçli karar vermeyi destekleyen bir seçenek olarak tasarlandığını gösteriyor.

HUG-CELL tarafından koordine edilen çalışma, FAPESP Araştırma, Yenilik ve Yaygınlaştırma Merkezi (RIDC) yapısı içinde yürütülüyor. Üniversite Brasília (UnB), Bahia Federal Üniversitesi (UFBA) ve Espírito Santo Federal Üniversitesi (UFES) gibi kurumlarla kurulan işbirliği, projenin yalnızca bir laboratuvar girişimi değil, aynı zamanda ülkenin farklı bölgelerinden verileri bir araya getirmeyi hedefleyen geniş ölçekli bir halk sağlığı çalışması olduğunu ortaya koyuyor. Araştırmacılar, bu tür işbirliklerinin Brezilya’nın karmaşık genetik yapısını daha doğru anlamak için kritik olduğunu vurguluyor.

Programın kapsamı, özellikle çekinik hastalıkların yanı sıra Fragile X sendromunu da içeriyor. Fragile X, kalıtsal kökenli en yaygın entelektüel yetersizlik nedenlerinden biri olarak biliniyor. Genetik danışmanlıkla birlikte yürütülen taramalar, çiftlere olası taşıyıcılık durumları hakkında bilgi vererek, üreme planlaması sürecinde daha bilinçli seçimler yapmalarına yardımcı olabiliyor. Ancak uzmanlar, bu tür taramaların hastalık tanısı koymadığını; yalnızca belirli genetik riskleri ortaya çıkarabildiğini hatırlatıyor.

Projenin tanıtımı, HUG-CELL araştırmacılarından Dr. Michel Satya Naslavsky’nin Londra’da düzenlenen prestijli FAPESP Week etkinliğinde yaptığı sunumla geniş kamuoyunun dikkatine sunuldu. Naslavsky, girişimin hem koruyucu sağlık hem de bilimsel keşif boyutu taşıdığını anlattı. Bu çerçevede “Our Genes”, yalnızca bireysel risk değerlendirmesi sunmakla kalmayıp, aynı zamanda Brezilya toplumundaki genetik çeşitliliğe dair daha ayrıntılı veri üretmeyi de hedefliyor.

Brezilya gibi geniş coğrafyaya yayılan ve farklı ataların genetik katkılarını taşıyan bir ülkede, nüfus genomu çalışmaları büyük önem taşıyor. Genetik yapı üzerindeki bu çeşitlilik, hastalıkla ilişkili varyantların dağılımını etkileyebiliyor ve başka popülasyonlardan elde edilen verilerin doğrudan uygulanmasını zorlaştırabiliyor. Bu nedenle yerel veri tabanları ve ülkeye özgü genomik referanslar, hassas tıp uygulamalarının geliştirilmesinde temel rol oynuyor. “Our Genes” projesi de tam bu noktada, ulusal düzeyde daha isabetli tarama ve danışmanlık modellerine zemin hazırlayabilir.

Bu tür programların klinik değeri, yalnızca taşıyıcılık saptamakla sınırlı değil. Genetik riskin erken dönemde anlaşılması, çiftlerin prenatal testler, üreme planlaması ve gerektiğinde ileri danışmanlık seçenekleri hakkında zamanında bilgilendirilmesini sağlayabilir. Yine de uzmanlar, genetik sonuçların her zaman kesin kader anlamına gelmediğini; hastalık olasılığını artıran ya da azaltan çok sayıda biyolojik ve çevresel faktör bulunduğunu belirtiyor. Bu nedenle test sonuçlarının, alanında uzman sağlık profesyonelleri tarafından yorumlanması gerekiyor.

HUG-CELL’in girişimi, Brezilya’da hassas tıbbın uygulanmasına yönelik daha geniş çabaların parçası olarak da okunuyor. Genomik verilerin güvenli yönetimi, yerel biyobankalar ve ulusal veri altyapıları, bu alandaki en önemli başlıklardan bazıları olmaya devam ediyor. Araştırmacıların uzun vadeli hedefleri arasında, yalnızca nadir kalıtsal hastalıkların değil, toplum sağlığını etkileyen daha geniş genetik paternlerin de daha iyi anlaşılması bulunuyor.

“Our Genes” programının dikkat çeken yönlerinden biri, bilimsel araştırma ile kamusal yararı aynı çatı altında toplaması. Bir yandan çiftlere ücretsiz ya da erişilebilir tarama fırsatı sunulurken, diğer yandan toplanan veriler Brezilya’daki genomik çeşitliliği daha iyi haritalamaya yardımcı olabilir. Ancak girişimin başarısı, katılımcıların bilinçli onam süreci, etik veri kullanımı ve genetik danışmanlığın kalitesi gibi unsurlara bağlı olacak.

Önümüzdeki dönemde projenin nasıl bir katılım göreceği ve hangi ölçekte veri üreteceği merak konusu. Şimdilik net olan, USP merkezli bu girişimin Brezilya’da üreme öncesi genetik tarama ve halk sağlığı genomiği alanında önemli bir adım olduğu. Çiftlere yönelik gönüllü tarama modeli, modern genom biliminin klinik uygulamaya nasıl aktarılabileceğine dair dikkat çekici bir örnek sunuyor.