Derleme kapsamında Adderall, Ritalin ve Vyvanse gibi uyarıcı etken maddelerle ilişkili kötüye kullanım örüntülerinin yanı sıra suistimalin nedenleri ve olası sonuçları incelendi. Araştırmacılar, genel düşüş eğiliminin özellikle Adderall’a yönelik suistimalin azalmasıyla bağlantılı olduğuna dikkat çekti. Bu sonuç, aynı sınıftaki ilaçlar arasında suistimal davranışlarının zaman içinde farklı hızlarda değişebileceğini düşündüren bir işaret olarak yorumlanıyor.

Çalışmada, 2016-2023 aralığında gözlenen hızlı gerilemenin tek bir nedene indirgenemeyeceği; ancak bazı ülke genelindeki etkenlerin bu eğilimi etkileyebileceği vurgulanıyor. Derlemede, uzmanlar tarafından öne sürülen olası açıklamalardan biri ulusal ölçekte DEHB ilaçlarına ilişkin arz dengesindeki bozulmaların, yani ilaç sıkıntılarının, piyasada bulunabilirlik üzerinden suistimali azaltmış olabileceği yönünde. Bu tür bir etki ihtimali, ilacın reçeteyle ulaşılabilirliği azaldığında “illicit” (kontrol dışı) kullanıma yönelimin de etkilenebileceğine dair daha geniş bir halk sağlığı çerçevesiyle uyumlu.

Yine de derleme, gözlemsel çalışmaların sentezine dayanması nedeniyle neden-sonuç ilişkisini kesinleştirmiyor. Suistimal oranlarının düşmesine yol açmış olabilecek davranışsal veya toplumsal değişkenler, araştırma tasarımlarında farklılık gösterebildiği için tek bir mekanizma üzerinden netleştirilemeyebilir. Örneğin zaman içinde yapılan düzenlemeler, reçete yazım pratiklerindeki değişimler, uyarıcı ilaçlara erişim kanallarının dönüşmesi veya suistimalin değerlendirilme biçimindeki metodolojik farklar, ölçülen oranlara yansıyabilir.

DEHB uyarıcılarının kötüye kullanımının azalması, yalnızca istatistiksel bir trend olarak değil, aynı zamanda madde kötüye kullanımının halk sağlığı yükünü azaltma potansiyeli açısından da önem taşıyor. Ancak uzmanlar, uyarıcı ilaç suistimalinin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmediğini özellikle belirtmeye yönelik bir bilimsel ihtiyatla yaklaşılıyor. Nitekim 2023’te de yaklaşık %3,7’lik bir oran söz konusu; bu da belirli bir kesimde suistimalin sürdüğünü gösteriyor.

Derlemenin güçlü yönlerinden biri, uzun zaman diliminde çok sayıda çalışmayı birleştirerek eğilimleri daha kapsamlı biçimde değerlendirmesi. Buna karşın, suistimal motivasyonları ve sonuçlarının hangi koşullarda nasıl değiştiğini anlamak için daha ayrıntılı analizlere ihtiyaç duyuluyor. Yine de bulgular, genç yetişkinlerde uyarıcı DEHB ilaçlarıyla ilişkili suistimalin 2010’ların ortasından itibaren azalma eğilimine girdiğini işaret ediyor.

Genel tablo, DEHB tedavisinde kullanılan bu ilaçlarla ilişkili kötüye kullanımın azalabildiğini, ancak bunun arkasındaki mekanizmanın çok boyutlu olabileceğini ortaya koyuyor. İlaç arzının ve erişim koşullarının yanı sıra klinik uygulamalar, toplumsal farkındalık ve kötüye kullanım davranışlarının dinamikleri birlikte değerlendirildiğinde, gelecekteki halk sağlığı ve klinik stratejilerin daha hedefli hale gelmesi mümkün olabilir.

Kaynak: https://scienmag.com/us-adult-misuse-of-adhd-medication-decreases-study-reveals/

Psikedelik maddelerin kültürel anlamda yeniden yükselişe geçmesi çağdaş psikiyatri araştırmalarını derinden etkilemiş durumda. Geçmişte daha çok halüsinojenik özellikleriyle tanınan psilosibin ve LSD, günümüzde depresyon, yaygın anksiyete bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu gibi karmaşık nöropsikiyatrik profillere sahip rahatsızlıklarda terapötik potansiyel taşıdıkları için bilimsel merak uyandırıyor. Bu yenilenen ilgi, doğal olarak dikkatsizlik, dürtüsellik ve hiperaktivitenin süreğen örüntüleriyle tanımlanan ve dünya genelinde milyonlarca yetişkini etkileyen bir nörogelişimsel bozukluk olan DEHB’ye de yönelmiş bulunuyor. Özellikle, mikrodozlama yöntemiyle alınan psikedeliklerin, uyarıcı ilaçlar gibi geleneksel tedavilere yanıt vermeyen ya da bu ilaçların yan etkilerinden kaçınmak isteyen bireyler için bir alternatif sunabileceği umudu, topluluklar arasında hızla karşılık buldu.

International Journal of Molecular Sciences dergisinde yayımlanan söz konusu sistematik derleme, bu umudun önündeki en büyük engeli gözler önüne seriyor: yetersiz bilimsel veri. Araştırmacılar, psikedeliklerin erişkin DEHB popülasyonundaki kullanımına yönelik mevcut literatürü titizlikle taradıklarında, yalnızca katı bilimsel ölçütleri karşılayan beş adet çalışmaya ulaşabildi. Bu çalışmaların üçü mikrodozlamanın etkilerini inceleyen gözlemsel araştırma, biri rastgele kontrollü deneme ve diğeri ise farklı bir metodoloji izleyen bir çalışmaydı. Beş çalışmanın toplam katılımcı sayısının sınırlı olması, metodolojik çeşitlilik ve özellikle katı kontrol gruplarının eksikliği, verilerden güvenilir sonuçlar çıkarılmasını engelliyor. Gözlemsel çalışmalarda sıklıkla rastlanan öz-bildirim yanlılığı, mikrodozlama gibi yüksek beklenti oluşturan müdahalelerde daha da belirgin hale gelebiliyor; bireyler olumlu etkileri hissettiklerini rapor ederken, plasebo etkisi ya da hatırlama hataları bu algıyı çarpıtabiliyor.

Derlemede dikkat çeken bir diğer nokta, dozaj rejimleri ve kullanılan maddeler açısından bir standardizasyon bulunmamasıydı. İnternet topluluklarında sıklıkla konuşulan rejimlerde her üç günde bir yaklaşık 0,1 ila 0,5 gram kurutulmuş Psilocybe mantarı alınması ya da 10-20 mikrogram aralığında LSD kullanılması gibi fiili protokoller öne çıksa da, mevcut çalışmalar bu doz aralıklarının hangisinin bilişsel işlevler üzerinde anlamlı bir avantaj sağladığını aydınlatamıyor. Ayrıca maddelerin uzun vadeli güvenlik profillerine dair neredeyse hiçbir veri bulunmuyor. Psikedeliklerin serotonin reseptörleri aracılığıyla prefrontal korteks ağlarını esnekleştirme ve nöroplastisiteyi artırma potansiyeli, DEHB’nin altında yatan yürütücü işlev bozukluklarına teorik düzeyde bir çözüm sunuyor gibi görünse de, bu mekanizmaların klinik olarak anlamlı sonuçlara dönüşüp dönüşmediğini kanıtlayan herhangi bir kontrollü çalışma mevcut değil.

Wroclaw Tıp Üniversitesi ekibi, şu anki kanıt tabanının klinik uygulamaya zemin hazırlayamayacak kadar kısıtlı olduğunu belirterek, özellikle kendi kendine uygulanan mikrodozlamanın taşıdığı risklere dikkat çekiyor. DEHB tanısı almış bireylerin, yeterli izlem olmaksızın psikedelik maddelere yönelmeleri, hem bu maddelerin bilinmeyen kardiyovasküler ya da psikiyatrik yan etkilerine maruz kalma hem de kanıtlanmış tedavileri aksatma tehlikesini beraberinde getiriyor. Anekdot kayıtları her ne kadar etkileyici olsa da, bu tür öyküler bilimsel doğrulamadan yoksun olduğu sürece bir tedavi rehberi olarak kullanılamaz. Araştırmacılar, rastgele kontrollü, çift kör ve plasebo kontrollü geniş ölçekli çalışmaların bir an önce başlatılmasının, mevcut belirsizliği gidermek açısından elzem olduğunu vurguluyor.

Psikedeliklerin yeniden canlanan araştırma gündemi, depresyon ve kaygı bozuklukları alanında kaydedilen ilerlemelerle şekillenirken, DEHB’ye dair beklentilerin bu alanların bir yansıması olarak abartılmaması gerekiyor. Nörogelişimsel bir bozukluğun tedavisinde, nöroplastisiteyi geçici olarak artıran bir müdahalenin ne ölçüde kalıcı fayda sağlayabileceği sorusu henüz yanıtlanmış değil. Ayrıca DEHB popülasyonunda duygu durum ve anksiyete bozukluklarının yüksek eş tanı oranları, psikedeliklerin olası duygudurum dalgalanmalarını tetikleme riskini akla getiriyor. Tüm bu belirsizlikler, aceleci bir tutumla yapılan klinik çıkarımların önüne geçilmesi gerektiğini gösteriyor.

Derlemede öne çıkan sonuç, şu an için en iyi yaklaşımın, mikrodozlama savunucularının deneyimlerini titiz klinik araştırmalarla sınamak olduğu yönünde. Araştırmacılar, kontrollü ortamlarda yürütülecek deneylerin yalnızca etkinliği değil, aynı zamanda uygun doz aralıklarını, güvenlik profilini ve hasta seçim kriterlerini de aydınlatması gerektiğini belirtiyor. Sosyal medyanın yaygınlaştırdığı kendin yap tarzı müdahaleler, bir yandan bilimsel araştırmalar için hipotez zenginliği sunarken, diğer yandan bireyleri beklenmedik risklere açık hale getirebiliyor. DEHB tedavisinde psikedeliklerin yeri üzerine sağlıklı bir yargıya varmak, ancak iyi tasarlanmış araştırmaların sonuçlarına dayanılarak mümkün olacak. O zamana kadar hem klinisyenlerin hem de bireylerin, umut verici görünen ama kanıttan yoksun bu yönteme karşı ihtiyatı elden bırakmaması gerekiyor.

Çalışmanın en dikkat çekici yönü, 37 farklı araştırmadan elde edilen verileri bir araya getirmesi ve yarım milyondan fazla antidepresan maruziyeti içeren gebeliği analiz etmesiydi. Bu ölçekte bir inceleme, önceki çalışmaların sıkça karşılaştığı örneklem darlığı sorununu büyük ölçüde aşarken, sonuçların daha sağlam bir zemine oturtulmasına da yardımcı oldu. Araştırmacılar, maternal ruh sağlığı, aile öyküsü ve psikiyatrik yatkınlık gibi önemli karıştırıcı değişkenleri hesaba katmaya özellikle dikkat etti. Bu yaklaşım, gebelikte ilaç kullanımının etkisini, altta yatan psikiyatrik hastalığın veya genetik riskin etkisinden ayırmak açısından kritik kabul ediliyor.

Geçmişte yayımlanan bazı meta-analizler, rahim içi antidepresan maruziyetinin çocukluk çağı nörogelişimsel bozukluklarıyla küçük bir artış ilişkisi olabileceğini öne sürmüştü. Ancak uzmanlar bu bulguların çoğunun, annenin ruhsal hastalık durumu, baba tarafındaki psikiyatrik öykü ve aile içinde paylaşılabilen genetik riskler gibi değişkenler yeterince kontrol edilmediği için temkinli yorumlanması gerektiğini uzun süredir vurguluyordu. Yeni çalışma tam da bu noktada daha sıkı bir metodoloji kullanarak, daha önceki sinyallerin neden doğrudan ilaç etkisi anlamına gelmeyebileceğini gösterdi.

University of Hong Kong’dan çok disiplinli bir ekibin yürüttüğü analiz, özellikle “ilişki” ile “nedensellik” arasındaki farkı netleştirmesi bakımından önem taşıyor. Gözlemsel çalışmalarda, belirli bir ilacı kullanan kişiler ile kullanmayanlar arasında görülen farklar, her zaman ilacın kendisinden kaynaklanmayabilir. Antidepresan kullanımının kendisi, çoğu zaman depresyon, anksiyete ya da başka psikiyatrik durumlarla birlikte görülür. Bu durumlarda, çocukta gözlenen nörogelişimsel sonuçların ilaçtan ziyade hastalığın şiddeti, ailevi yatkınlık veya birlikte etkileyen çevresel faktörlerle bağlantılı olması mümkündür. Yeni meta-analiz, bu karmaşık tabloyu daha dikkatli şekilde ele alarak, mevcut kanıtların çoğunun doğrudan bir ilaç zararı göstermediği sonucuna ulaştı.

Bununla birlikte araştırmacılar, bulguların gebelikte antidepresan kullanımının her koşulda önemsiz olduğu anlamına gelmediğinin de altını çiziyor. Psikiyatrik hastalıklar gebelik sırasında hem anne hem bebek sağlığı açısından ciddi sonuçlar doğurabilir ve tedavinin kesilmesi bazı kişiler için daha büyük risk yaratabilir. Bu nedenle çalışma, klinik kararların bireysel değerlendirmeye dayanması gerektiğini hatırlatıyor. Hangi ilacın, hangi dozda, hangi ruhsal durum ve hangi gebelik haftasında kullanıldığı gibi ayrıntılar, her hastada ayrı ele alınması gereken konular arasında yer alıyor.

Uzmanlar açısından bu son yayın, anne adaylarını gereksiz kaygıya iten eski yorumların yeniden düşünülmesine de katkı sağlayabilir. Gebelikte ilaç kullanımıyla ilgili kararlar çoğu zaman zorlayıcıdır; çünkü bir yanda tedavi edilmeyen ruhsal hastalığın olası zararları, diğer yanda ilaca atfedilen olası riskler bulunur. Bu yeni meta-analiz, yaygın antidepresanların otizm ya da DEHB ile ilişkilendirilmesinde bugüne kadar öne sürülen endişelerin, dikkatle ayrıştırıldığında güçlü bir nedensel kanıt sunmadığını göstererek klinik tartışmayı daha dengeli bir zemine taşıyor.

Çalışma aynı zamanda nörogelişimsel bozuklukların tek bir açıklamayla anlaşılmasının mümkün olmadığını da hatırlatıyor. Otizm spektrum bozukluğu ve DEHB, genetik faktörlerin, prenatal çevrenin, ebeveyn ruh sağlığının ve çok sayıda biyolojik etkenin birlikte rol oynadığı karmaşık durumlar olarak kabul ediliyor. Bu nedenle gebelikte kullanılan bir ilacı doğrudan suçlamak, bilimsel açıdan aşırı basitleştirilmiş bir yaklaşım olabilir. Yeni bulgular, daha önceki araştırmalarda gözlenen küçük risk sinyallerinin, büyük olasılıkla bu çok katmanlı biyolojik ve ailesel yapıdan kaynaklanabileceğine işaret ediyor.

Yine de araştırmacılar, tek bir büyük analizle konunun tamamen kapanmadığını, farklı antidepresan türleri, kullanım zamanlaması ve eşlik eden klinik durumlara ilişkin daha ayrıntılı çalışmaların değerini koruduğunu belirtiyor. Ancak mevcut kanıt tablosu, gebelik sırasında en sık kullanılan antidepresanların çocuklarda otizm ya da DEHB için açık bir nedensel tehdit oluşturduğunu desteklemiyor. Bu da hekimler, anne adayları ve aileler için daha sağlıklı, kanıta dayalı bir tartışma alanı yaratıyor. Sonuç olarak yeni meta-analiz, gebelikte ruh sağlığı tedavisinin güvenliği konusunda uzun süredir süren belirsizliği azaltırken, kararların korkuya değil bilimsel değerlendirmeye dayanması gerektiğini güçlü biçimde ortaya koyuyor.