Araştırmacılar, evlerin ana yol ağlarına olan uzaklığını ve diyabet varlığını aynı zaman diliminde değerlendirdi. Diğer bir ifadeyle, katılımcıların belirli bir noktada gözlenen sağlık durumları ile yaşadıkları konumun yol altyapısına yakınlık düzeyi karşılaştırıldı. Diyabet, yaşlı nüfusta sık görülen ve hem yaşam kalitesini hem de sağlık hizmeti kullanımını etkileyen kronik bir hastalık olduğundan, çevresel maruziyetlerin hastalık yüküne katkısı olası bir araştırma konusu olarak öne çıkıyor.

Çalışmanın merak edilen tarafı, ana yollara yakınlığın doğrudan diyabetin biyolojik nedenini oluşturup oluşturmadığından çok, bu yakınlığın diyabetin daha sık görülmesiyle ilişkilenip ilişilenmediği. Yol yakınlığı; trafik kaynaklı gürültü, hava kirliliği ve daha genel olarak kentsel çevre koşulları gibi farklı çevresel etkenlerle birlikte bulunabildiğinden, böyle bir ilişkinin arkasında birden fazla mekanizmanın bulunması teorik olarak mümkün. Bununla birlikte araştırma, tek başına yol mesafesinin hangi yolla etkilediğini kanıtlamıyor.

Kesitsel verilerle yapılan bu tür analizlerde, sonuçları etkileyebilecek karıştırıcı faktörlerin dikkatle ele alınması önemlidir. Yaşlıların sosyoekonomik düzeyi, eğitim, yaşam tarzı özellikleri, fiziksel aktivite imkânları, beslenme düzeni, obezite göstergeleri veya genel sağlık durumu gibi unsurlar hem diyabet riskini hem de belirli bölgelerde ikamet etme olasılığını etkileyebilir. Araştırma yaklaşımı, bu tür faktörlerin olası etkilerini hesaba katacak istatistiksel düzenlemelerle birlikte değerlendirildi.

Bulguların bilimsel değeri, çevresel koşulların kronik hastalıklarla olası bağlantılarını daha geniş bir yaşlı popülasyon ölçeğinde tartışmaya açmasında yatıyor. Çevreyle ilişkili risk faktörlerinin diyabet gibi uzun süreli hastalıkların dağılımını etkileyebileceği fikri, güncel halk sağlığı literatüründe genel olarak karşılık bulan bir çerçevedir. Ancak bu çalışmanın tasarımı, çevresel yakınlığın diyabete yol açtığını kesin biçimde söylemeye imkân vermiyor; yalnızca belirli bir anda ölçülen değişkenler arasında gözlenen örüntüleri rapor ediyor.

Sonuç olarak çalışma, yaşlı yetişkinlerde ana yol çevresine yakın ikamet ile diyabetin yaygınlığı arasında ilişki olabileceğine işaret eden kesitsel bulgular sunuyor. Bu bulgular, gelecekte daha güçlü nedensellik testleri için prospektif tasarımlar, uzun dönemli izlem ve çevresel maruziyetin farklı boyutlarını daha doğrudan ölçen araştırmalara ihtiyaç olduğunu düşündürüyor. Ayrıca, şehir planlama ve halk sağlığı açısından, yol altyapısının çevresel etkilerini azaltmaya yönelik yaklaşımların kronik hastalık riskleriyle nasıl kesişebileceği sorusu da daha fazla veri gerektiriyor.

Kaynak: https://scienmag.com/residential-proximity-to-major-roadways-and-prevalent-diabetes-in-older-adults-a-cross-sectional-study-based-on-clhls/

PFAS’lar endüstriyel ürünlerde ve ev materyallerinde uzun yıllar boyunca kullanılabilen, çevrede kalıcılıkları nedeniyle insan sağlığı açısından ilgi toplayan maddeler arasında yer alıyor. Bu çalışma, özellikle gebeliğin biyolojik açıdan daha hassas bir dönem olduğunu temel alarak, günlük çevresel temasın anne kanındaki PFAS profilini nasıl yansıtabileceğini anlamayı hedefledi. Araştırmacılar, yalnızca tek bir kimyasalın düzeyine odaklanmak yerine, serumda birden fazla PFAS bileşiğini hedef alan “hedefli analitik” bir yöntem kullandı. Bu yaklaşım, farklı PFAS türlerinin birlikte oluşturduğu genel maruziyet desenini daha kapsamlı biçimde haritalandırmaya olanak sağladı.

Çalışmada, Surinam’da yaşayan kadınların kentsel alanlar, kırsal bölgeler ve uzak yağmur ormanı toplulukları arasında karşılaştırıldığı bildirildi. Sonuçlar, PFAS bileşenlerinin yalnızca toplam düzeyler açısından değil, aynı zamanda bileşim profilleri açısından da farklılık gösterebildiğine işaret ediyor. Başka bir ifadeyle, maruziyet “tek bir kaynaktan aynı biçimde” gerçekleşmiyor; yaşayanların çevreyle temas kurma biçimleri ve beslenme, su kullanımı gibi günlük yaşam unsurları bu farklılığı şekillendiriyor olabilir.

PFAS’ların insan kanında bulunması, bu maddelerin vücuttaki uzun süreli varlığı açısından dikkat çekiyor. Bununla birlikte çalışma, hamilelik sırasında ölçülen PFAS’ların doğrudan hangi sağlık çıktılarıyla ilişkilendirileceğini kesin olarak ortaya koyan bir klinik sonuç sunmuyor. Araştırma daha çok çevresel maruziyetin coğrafya ile nasıl değişebildiğini ve gebelik gibi duyarlı bir pencerede biyolojik ölçümlere nasıl yansıdığını anlamaya yöneliyor. Bu nedenle bulgular, risk değerlendirmesine doğru atılan bir adım olarak değerlendirilebilir; ancak birey bazında hastalık veya zararın ne düzeyde gerçekleşeceğini söylemek için ek araştırmaların gerekli olması beklenir.

Yazarların vurguladığı ana mesaj, uzaktaki yağmur ormanı topluluklarında görülen daha yüksek serum konsantrasyonlarının, çevresel kaynakların ve maruziyet yollarının bölgesel olarak değişebileceğine işaret etmesi. Kentsel alanlarda yaşayan kadınlarda ise farklı bir PFAS deseni ve göreli düzeyler raporlanıyor. Kırsal kesimlerdeki ölçümler de bu iki uç arasında bir yerde konumlanıyor olabilir ya da kendine özgü bir karışım gösterebilir. Çalışma, bu ayrımı yaparak PFAS maruziyetini “tek sayı” gibi değil, birden çok bileşenin oluşturduğu bir kimyasal imza olarak ele alıyor.

Uzaktan yağmur ormanı topluluklarında daha yüksek serum düzeyleri bulunması, PFAS alımının yalnızca endüstriyel tesislere yakınlıkla açıklanamayabileceğini de düşündürüyor. Su ve gıda zincirinin bileşimi, yerel kullanım pratikleri, çevredeki kimyasal kalıcılığın zaman içindeki etkileri ve yerleşim biçimleri gibi faktörler maruziyetin farklılaşmasına katkı sağlayabilir. Bu noktada araştırma, PFAS’ın çevresel kaynaklardan insan vücuduna geçişinin coğrafi koşullarla ilişkili olabileceği fikrini güçlendiriyor.

Çalışma, hamilelik döneminde serum PFAS düzeylerini karşılaştıran veriler sunarak, gelecekte Surinam ve benzeri ülkelerde maruziyetin izlenmesi ve risklerin daha net anlaşılması için zemin hazırlıyor. Öte yandan PFAS’ların insan sağlığı üzerindeki etkileri, kimyasal türüne, maruziyet düzeyine ve bireyin biyolojik durumuna göre değişebileceğinden, bu çalışmanın bulguları önleyici ve izleyici politikalar için “ihtiyaç duyulan kanıt” niteliğinde okunmalı; klinik düzeyde kesin sonuç çıkarma iddiası ise çalışma tasarımı gereği sınırlı kalıyor.

Çalışmada yer alan yaklaşım, KXRF teknolojisini, kemikteki kurşunu yerinde ölçebilecek şekilde uyarlanmış taşınabilir bir düzeneğe taşıyor. Bu sistemde, belirli bir radyoaktif kaynak ve cadmium zinc telluride (CZT) detektör bileşenleri kullanılıyor. Amaç, kemik dokusunda bulunan kurşunun X-ışını etkileşimiyle ortaya çıkan karakteristik sinyallerini ölçerek, zaman içinde birikmiş kurşun yüküne ilişkin daha hızlı ve erişilebilir bir değerlendirme yapmak. Araştırmanın vurgusu, özellikle endüstriyel kirlilik ve yaşlanan altyapı gibi nedenlerle kurşun maruziyetinin sürdüğü bölgelerde tarama ve saha temelli izleme süreçlerini kolaylaştırmak.

Grier ve arkadaşlarının raporladığı teknolojik gelişme, çevresel sağlık izlemenin yaklaşımını değiştirebilecek potansiyel taşıyor. Çünkü kemik kurşunu, biyolojide farklı bir davranış göstererek birikim eğilimi sergiliyor ve bu sayede maruziyetin kronik bileşenine dair daha uzun vadeli bir iz sunabiliyor. Sahada uygulanabilen bir ölçüm yöntemi, kan analizine kıyasla lojistik maliyetleri, örnek taşıma gerekliliğini ve bazı durumlarda gecikmeleri azaltma yönünde avantajlar sağlayabilir. Bununla birlikte yöntem, biyobelirteç yorumlarının dikkat ve klinik bağlam gerektirdiği gerçeğini ortadan kaldırmıyor; kemik kurşun düzeylerinin nasıl yorumlanacağı, ölçüm koşulları ve bireysel biyolojiyle ilişkiler bilimsel değerlendirme gerektiriyor.

Teknolojinin merkezinde K-shell X-ışını floresansı mantığı bulunuyor. Kurşun atomları uygun uyarılara maruz kaldığında, belirli enerji aralıklarında ayırt edici X-ışını floresansı sinyalleri üretebiliyor. Taşınabilir düzende bu sinyallerin saptanması için CZT detektörler kullanılıyor. CZT tabanlı detektörler, X-ışını floresansı ölçümlerinde sahadaki kullanım için pratik bir donanım bileşeni olma potansiyeliyle öne çıkarılıyor. Çalışmanın iddiası, bu bileşenleri bir araya getirerek in vivo kemik kurşun ölçümünü sahaya indirgemek ve uzun dönem kurşun yükünü daha hızlı değerlendirebilir hale getirmek.

Bu tür bir yöntem, kurşun maruziyetinin “kümülatif” boyutunun izlenmesi açısından özellikle önem taşıyor. Zira kurşunla ilişkilendirilen zararların önemli bir bölümü uzun yıllara yayılan biyolojik etkilere bağlanıyor ve yalnızca kısa dönem göstergelerle riskin tamamını görmek zor olabiliyor. Kemik kurşunu biyobelirteç olarak değerlendirildiğinde, kan kurşunu ile yakalanamayabilecek bir arka plan sinyali ortaya çıkabilir; bu da saha uygulamalarında risk sınıflandırmasını destekleyebilir.

Yine de taşınabilir KXRF sisteminin pratikte nasıl performans göstereceği; örnekleme süresi, ölçüm tekrarlanabilirliği, sahadaki çevresel koşullar ve ölçülen sinyalin klinik/epidemiyolojik yorumla eşleştirilmesi gibi başlıklarda ayrıntılı değerlendirmelerle belirginleşecek. Çalışma, bu alanda sahaya uygun bir ölçüm aracının geliştirilmesine işaret ederken, yöntemin farklı popülasyonlarda ve farklı maruziyet senaryolarında doğrulanmasının kritik olacağını da düşündürüyor.

Araştırmacılar, PFAS maruziyetini ölçmek için “serum PFAS” düzeylerini çıktı olarak değerlendirdi. Bu yaklaşım, kişinin vücut sıvısında görülen kimyasal izlerin, maruziyetin tarihini yansıtma potansiyeline dayanıyor. PFAS’ların içme suyuna, kirlilik kaynağından su sistemlerine doğru göç ederek karışabildiği; bu nedenle kontamine olmuş bölgelerde evlerin farklı dönemlerde farklı su kaynaklarına bağlanmasının, maruziyet desenini değiştirebileceği belirtiliyor.

Çalışmanın temel sorusu, “konut geçmişi” ile “içme suyu türü” gibi değişkenlerin, kanda ölçülen PFAS konsantrasyonlarını tahmin etmeye yardımcı olup olmayacağı. Yazarlar, bir hanenin yıllar içinde farklı şebeke hatlarına, farklı arıtma koşullarına veya alternatif su temin yöntemlerine erişmiş olmasının, PFAS’ların vücuda ulaşma yolunu etkileyebileceğini vurguluyor. Başka bir ifadeyle, aynı genel bölgede yaşamak bile zamanın ve su tedarik biçiminin değişmesine bağlı olarak farklı maruziyet paternlerine yol açabilir.

Araştırmacılar ayrıca, “tüm içme suları aynı değildir” noktasını ön plana çıkarıyor. PFAS’lar su sistemlerinde farklı davranabildiğinden ve arıtma/dağıtım süreçleri kimyasalın görünürlüğünü etkileyebileceğinden, hangi tür içme suyuna erişildiğinin önem taşıdığı ifade ediliyor. Bu vurgu, yalnızca kontaminasyonun varlığına değil, kontaminasyonun suya nasıl ve ne ölçüde karıştığına odaklanıyor.

Çalışmanın gözlemsel tasarımı, ilişkinin mekanik nedenlerini tek başına kesin biçimde kanıtlamayı amaçlamıyor; bunun yerine, kontamine bölgelerde maruziyeti anlamak için pratik bir çerçeve sunuyor. Araştırmacılar, konut geçmişinin ve içme suyu türünün, serum PFAS düzeyleriyle birlikte değerlendirildiğinde maruziyetin bir bölümünü açıklayabildiğini ileri sürüyor. Bu tür modellerin, riskin değerlendirilmesi ve tarama çalışmalarında kimin daha yüksek olası maruziyet altında olduğuna dair daha hedefli bir bakış sağlayabileceği düşünülüyor.

PFAS’lara ilişkin endişeler, özellikle sanayi kaynaklı kirlenme veya yaşlanan altyapı nedeniyle su güvenliğinin tehlikeye girebildiği yerlerde yoğunlaşıyor. PFAS’ların kalıcılığı ve parçalanmaya dirençli yapısı, maruziyetin kısa vadeli bir olaydan ziyade dönemsel ve kümülatif bir süreç olarak ele alınmasını gerektiriyor. Bu nedenle, araştırmada öne çıkan “yaşam süresi boyunca değişen su erişiminin etkisi” fikri, kamu sağlığı açısından değerlendirmelerin nasıl yapılacağına dair önemli bir bakış açısı sunuyor.

Bilim insanlarına göre iklimle bağlantılı sağlık tehditleri, gebelikte hem ani hem de kademeli yollarla zarar verebiliyor. Özellikle sıcak hava dalgaları, annenin vücut ısısını yükselterek fizyolojik dengeyi bozabiliyor; bu durum plasental yetmezlik ve sistemik inflamasyon üzerinden erken doğum riskini artırabilen bir tabloya dönüşebiliyor. Gebeliğin hassas biyolojik dönemlerinden biri olması nedeniyle, fetüsün gelişim süreci çevresel streslere karşı son derece duyarlı kabul ediliyor. Araştırmalar, bu etkilerin tek bir mekanizma ile açıklanamayacağını; ısı, hava kirliliği, enfeksiyon yükü ve toksik maruziyetlerin birbirini güçlendiren bir ağ oluşturduğunu vurguluyor.

Özellikle ince partikül madde ve uçucu organik bileşikler gibi kirleticiler, oksidatif stres ve epigenetik değişiklikler üzerinden fetal gelişimi etkileyebiliyor. Bu süreçlerin, organ oluşumu sırasında kritik olan gen düzenlenmesini ve hücresel iletişimi bozabileceği; bunun da bazı doğumsal anomaliler ile uzun vadeli nörogelişimsel etkilerle bağlantılı olabileceği belirtiliyor. Her ne kadar bu alandaki birçok çalışma gözlemsel nitelikte olsa da, genel bilimsel tablo çevresel maruziyetlerin perinatal sonuçlar üzerinde anlamlı rol oynayabileceğine işaret ediyor. Özellikle şehirleşme, yoğun trafik kaynaklı hava kirliliği ve sıcak hava olaylarının sıklaşması, risk haritasını daha da karmaşık hale getiriyor.

Bu yeni tablo, perinatal sağlık çalışanları için bilgi alanının genişlemesi gerektiği anlamına geliyor. Geleneksel eğitim çoğu zaman hipertansiyon, diyabet, enfeksiyonlar ve fetal gelişim geriliği gibi bilinen klinik risklere odaklanırken, iklim okuryazarlığı bu çerçeveyi çevresel maruziyetleri de kapsayacak şekilde genişletiyor. Gebeleri ve aileleri aşırı sıcak, kötü hava kalitesi, su ve gıda kaynaklı enfeksiyonlar ya da afet dönemlerinde ortaya çıkabilecek bakım kesintileri konusunda bilgilendirebilmek, bakımın proaktif boyutunu güçlendiriyor. Uzmanlara göre bu yaklaşım, yalnızca hastalık ortaya çıktığında müdahaleyi değil, risk oluşmadan önce fark etmeyi de içeriyor.

Ulusal Sağlık Enstitüleri’nin (NIH) bir parçası olan NIEHS tarafından sağlanan bu fon, yalnızca temel bilim sorularına yanıt aramayı değil, aynı zamanda PFAS maruziyetinin yol açtığı sağlık yükünü azaltmaya yönelik uygulanabilir çözümler geliştirmeyi de hedefliyor. Çalışmanın merkezinde, PFAS’ın metabolik hastalıklarla nasıl ilişki kurduğunu açıklayabilecek biyolojik mekanizmalar bulunuyor. Araştırma ekibi, bu kimyasalların obezite, tip 2 diyabet ve metabolik ilişkili steatotik karaciğer hastalığı gibi bozukluklarla bağlantılı olabileceğini gösteren bulguların arkasındaki süreçleri açığa çıkarmaya çalışacak.

PFAS, suya, yağa ve ısıya dayanıklılık özellikleri nedeniyle birçok üründe kullanılan sentetik bileşikler ailesini ifade ediyor. Bu dayanıklılık aynı zamanda çevresel bir dezavantaja dönüşüyor; çünkü bu maddeler kolayca parçalanmıyor, ekosistemlerde birikiyor ve biyolojik dokularda uzun süre kalabiliyor. “Forever chemicals” yani “sonsuz kimyasallar” olarak anılmalarının nedeni de tam olarak bu kalıcılık. Bilim insanları, PFAS’ın çevrede ve insan vücudunda birikme eğiliminin, uzun vadeli maruziyetleri sıradan bir kirlenme sorunu olmaktan çıkarıp karmaşık bir halk sağlığı meselesine dönüştürdüğünü vurguluyor.

Bu kimyasalların yaygınlığı, sorunun yalnızca belirli mesleki grupları ya da sanayi bölgelerini ilgilendirmediğini gösteriyor. Mevcut bilimsel veriler, PFAS’ın Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşayan neredeyse tüm bireylerin kan dolaşımında ölçülebilir düzeylerde bulunduğunu ortaya koyuyor. Bu durum, maruziyetin nerede başladığına, ne kadar sürdüğüne ve hangi sağlık sonuçlarını etkilediğine dair araştırmaları daha da önemli hale getiriyor. Ancak PFAS’ın insan biyolojisini tam olarak nasıl bozduğu hâlâ yeterince anlaşılmış değil; işte yeni RIVER hibesi, bu bilgi boşluğunu doldurmayı amaçlıyor.

Dr. Chatzi’nin liderlik edeceği proje, bugüne dek PFAS maruziyeti ile çeşitli sağlık sorunları arasında kurulmuş ilişkileri daha mekanistik bir çerçeveye oturtmayı planlıyor. Chatzi ve çalışma arkadaşları daha önce PFAS maruziyeti ile bir dizi sağlık etkisi arasında bağlantılar olduğunu göstermişti. Buna karşın, hangi biyokimyasal yolların devreye girdiği, metabolizmanın hangi aşamalarının etkilendiği ve bu süreçlerin neden bazı bireylerde daha belirgin sonuçlar doğurduğu soruları yanıt beklemeye devam ediyor. Yeni çalışma, tam da bu nedenle, çevre sağlığı alanında kritik bir eşik olarak görülüyor.

Metabolik hastalıklar, küresel ölçekte artış gösteren ve çoğu zaman birbirine bağlı ilerleyen klinik tabloların başında geliyor. Obezite, tip 2 diyabet ve yağlı karaciğer hastalığı, yalnızca bireysel yaşam kalitesini değil, sağlık sistemlerinin yükünü de doğrudan etkiliyor. Çevresel kimyasalların bu hastalıklardaki rolünü anlamak, geleneksel risk faktörlerine ek olarak yeni ve çoğu zaman gözden kaçan belirleyicileri de hesaba katmayı gerektiriyor. Bu bakımdan PFAS araştırmaları, beslenme, genetik yatkınlık ve yaşam tarzı etkenleriyle çevresel maruziyetleri birlikte değerlendiren daha geniş bir bilimsel yaklaşımın parçası haline geliyor.

İncelenen uygulama, uzun süredir tartışma konusu olan açık-yakma termal işlemiydi. Bu yöntem, patlayıcı ve askeri atıkların yüksek ısıda açık havada yakılması esasına dayanıyor. Ancak böyle bir işlem yalnızca atığı ortadan kaldırmıyor; aynı zamanda çevreye çok sayıda zararlı bileşik saçabiliyor. Kurşun, kadmiyum, arsenik ve cıva gibi metaller, sinir sistemi ve kanser riski açısından endişe uyandıran kirleticiler arasında yer alıyor. Bu maddeler havaya karışabildiği gibi toprağa ve suya da çökelerek, özellikle tesis çevresinde yaşayan topluluklar için uzun süreli bir maruziyet kaynağı oluşturabiliyor.

Çalışmanın dikkat çekici yönlerinden biri, araştırmacıların insan maruziyetini ölçmek için tırnak örneklerini kullanması oldu. Tırnaklar, bazı metallerin zaman içindeki birikimini yansıtabildiği için çevresel toksikoloji çalışmalarında giderek daha fazla ilgi görüyor. Kan ya da idrar gibi biyolojik örnekler daha kısa dönemli maruziyetleri gösterebilirken, tırnak keratini daha uzun bir zaman diliminde alınan metallerin izini taşıyabiliyor. Bu nedenle, özellikle kronik çevresel temasın değerlendirilmesinde yararlı bir biyobelirteç olarak kabul ediliyor.

Araştırma ekibi, açık-yakım uygulamasının sonlandırılmasının ardından tesis çevresinde yaşayan kişilerde tırnak metal düzeylerini boylamsal olarak izledi. Temel soru şuydu: Endüstriyel bir uygulama durdurulduğunda, bunun etkisi yalnızca çevrede mi kalır, yoksa insan bedeninde de ölçülebilir bir iyileşme yaratır mı? Elde edilen bulgular, maruziyet kaynağı ortadan kaldırıldığında biyolojik göstergelerin de zaman içinde değişebildiğini ortaya koydu. Bu sonuç, çevre düzenlemelerinin yalnızca teorik değil, doğrudan ölçülebilir sağlık etkileri olabileceğini düşündürüyor.

Yayımlanan haberde ayrıntılı sayısal sonuçlar sınırlı biçimde aktarılırken, ana mesaj nettir: Açık alanda mühimmat yakımının durdurulmasıyla birlikte toksik metal yükünde azalma gözlendi. Bu azalma, özellikle kirletici emisyonların yerleşim alanlarına yakın bölgelerde yaşayanlar üzerindeki etkisine dair önemli bir ipucu sunuyor. Çünkü metallerin çevreye saçılması yalnızca tesis günlerinde değil, birikmiş kalıntılar nedeniyle sonrasında da maruziyet oluşturabiliyor. Dolayısıyla uygulamanın bitmesi, yeni salımların önüne geçmekle kalmayıp mevcut çevresel baskının da zaman içinde hafiflemesine katkıda bulunabiliyor.

Çalışma aynı zamanda çevresel adalet tartışmalarına da dolaylı biçimde temas ediyor. Sanayi ve askeri faaliyetlerin yerleşim alanlarına yakın yürütülmesi, çoğu zaman riskin eşit dağılmadığı anlamına geliyor. Özellikle düşük gelirli ya da tesislere coğrafi olarak yakın topluluklar, kirleticilere daha uzun süre ve daha yüksek düzeylerde maruz kalabiliyor. Bu nedenle, açık-yakma gibi uygulamaların kaldırılması yalnızca teknik bir değişiklik değil; halk sağlığı açısından yapısal bir müdahale olarak değerlendiriliyor.